Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể giúp tăng năng suất lao động lên hai chữ số, mở ra khả năng con người chỉ cần làm việc 3 ngày mỗi tuần mà vẫn đủ thu nhập nuôi gia đình. Đây là ý kiến được ông Jeff Bezos, nhà sáng lập Amazon, chia sẻ trên Fox News ngày 07/10.
Theo đó, vị tỷ phú này nhận định các công ty có thể đối mặt với tình trạng thiếu nhân lực do người lao động chọn làm việc ít đi khi năng suất đã tăng.
Dự báo này đưa ra cùng thời điểm Amazon cắt giảm dưới 1.000 nhân sự văn phòng vào ngày 08/10, sau khi đã giảm khoảng 30.000 vị trí từ cuối năm 2025 đến đầu năm nay (theo Reuters). Ông Bezos giải thích đợt giảm nhân sự này do công ty đã tuyển quá nhiều trong dịch Covid-19 và cần điều chỉnh lại quy mô, không hoàn toàn do AI.
Sự chênh lệch giữa dự báo và thực tế đặt ra câu hỏi: "Khi AI giúp tăng hiệu quả công việc, phần lợi ích này sẽ được phân chia thế nào?" Năng suất tăng không đồng nghĩa thời gian làm việc giảm
Theo lý thuyết, năng suất tăng giúp làm ra nhiều hàng hóa hơn trong cùng khoảng thời gian, tạo cơ sở để tăng lương, giảm giá thành hoặc rút ngắn giờ làm.
Nghiên cứu trên tạp chí The Quarterly Journal of Economics năm 2025 khảo sát 5.172 nhân viên hỗ trợ khách hàng cho thấy việc dùng AI giúp số việc xử lý mỗi giờ tăng trung bình 15%. Mức tăng rõ nhất nằm ở nhóm nhân viên mới hoặc kỹ năng thấp.
Tuy nhiên, năng suất cá nhân tăng chưa chắc làm lợi nhuận công ty tăng tương ứng. Khảo sát The State of AI in 2026 của McKinsey tháng 8 cho biết 80% người tham gia thấy AI giúp cải thiện năng suất cá nhân, nhưng chỉ 37% thấy AI đóng góp vào lợi nhuận trước thuế và lãi vay (EBIT) của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp không có nghĩa vụ phải chuyển mức tăng năng suất thành thời gian nghỉ cho người lao động. Dữ liệu từ Viện Chính sách Kinh tế Mỹ (EPI) tháng 9 cho thấy từ cuối năm 1979 đến quý II năm nay, năng suất lao động tại Mỹ tăng khoảng 93,7%, nhưng thù lao theo giờ của nhóm lao động sản xuất và không quản lý chỉ tăng 32,7% sau khi trừ lạm phát.
Kịch bản thiếu lao động mà ông Bezos đưa ra dựa trên giả định người dân sẽ bớt giờ làm để dành thời gian cho gia đình khi thu nhập tăng. Nếu nhiều người cùng chọn cách này, tổng số giờ làm việc sẽ giảm trong khi nhu cầu sản xuất tăng lên.
Dù vậy, các số liệu thực tế chưa thể hiện xu hướng này. Nghiên cứu tháng 8 của Stanford Digital Economy Lab dựa trên dữ liệu tiền lương tại Mỹ đến tháng 6 cho thấy số việc làm của nhóm lao động 22-25 tuổi trong các ngành chịu tác động mạnh từ AI thấp hơn 19% so với mức giả định. Nguyên nhân chủ yếu do doanh nghiệp giảm tuyển mới người trẻ, không phải do sa thải hàng loạt.
Yale Budget Lab trong báo cáo tháng 9 cũng cho biết chưa thấy sự thay đổi rõ ràng nào trong cơ cấu việc làm tại Mỹ do AI gây ra.
Tác động của AI cũng khác nhau giữa các ngành. Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Viện Nghiên cứu Quốc gia Ba Lan (NASK) tháng 05/2025 chỉ ra khoảng 25% việc làm toàn cầu chịu ảnh hưởng từ AI tạo sinh. Dù vậy, ILO nhận định AI chủ yếu thay đổi cách làm việc thay vì thay thế hoàn toàn con người.
Các công việc văn phòng lặp đi lặp lại có thể giảm tuyển dụng do tự động hóa. Trong khi đó, các ngành cần người làm trực tiếp như xây dựng, chăm sóc y tế hay dịch vụ cá nhân khó giảm giờ làm với tốc độ tương tự. Điều này có thể dẫn đến việc thừa lao động ở ngành này nhưng lại thiếu ở ngành khác.
