Dù làn sóng trí tuệ nhân tạo vẫn hừng hực khí thế, lịch sử tài chính chứng minh mọi bữa tiệc chỉ thực sự hạ màn khi dòng tiền mới bị chặn đứng và gánh nặng nợ nần vượt quá sức chịu đựng.
Đầu năm 2000, hình ảnh chú rối của trang mạng Pets.com ngập tràn trên truyền hình, trở thành biểu tượng rực rỡ của thời kỳ bùng nổ Internet. Doanh nghiệp này sẵn sàng bán một món hàng với giá 5 USD dù chi phí nhập vào tới 10 USD và tốn thêm 50 USD tiền quảng cáo. Bất chấp việc càng bán càng lỗ, công ty vẫn nhận được đánh giá kiểm toán tích cực chỉ vì một lý do: giới đầu tư vẫn miệt mài rót tiền. Nhưng chỉ vài tháng sau, khi dòng vốn cạn kiệt, Pets.com chính thức đóng cửa vào tháng 11/2000.
Gần 4 năm kể từ ngày ChatGPT xuất hiện, thị trường công nghệ dường như đang tái hiện một kịch bản tương tự. Dòng tiền khổng lồ vẫn không ngừng đổ vào lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), nhưng sâu bên dưới bề mặt hào nhoáng, những vết rạn nứt đầu tiên đã bắt đầu lộ diện.
Lời nguyền "đốt tiền" và chiếc bẫy hụt vốn
Lịch sử các cuộc khủng hoảng tài chính cho thấy, điểm đảo chiều của một cơn sốt thị trường thường bắt đầu ngay khi cánh cửa huy động vốn mới khép lại. Trong cơn sốt dot-com hơn 2 thập kỷ trước, giới đầu tư từng truyền tai nhau thuật ngữ "tốc độ đốt tiền" để đo lường lượng tiền mặt mà một doanh nghiệp tiêu tốn mỗi quý trước khi rỗng túi.
Cùng với đó là khái niệm "khoảng trống tài trợ" - trạng thái một công ty bắt buộc phải có nhà đầu tư liên tục bơm tiền mặt mới để sống sót, nhưng cơ hội tiếp cận dòng vốn đó đột ngột biến mất. Bài học này từng lặp lại trong cuộc khủng hoảng năm 2007 với trường hợp của Freddie Mac. Doanh nghiệp tài chính này cố gắng xoay xở bằng cách cắt giảm cổ tức và phát hành 6 tỷ USD cổ phiếu ưu đãi để bù đắp thua lỗ, nhưng điều họ thực sự cần là vốn cổ phần phổ thông thì lại không thể huy động nổi. Kết cục là đến tháng 9/2008, chính quyền buộc phải can thiệp tiếp quản để giải cứu.
Hiện tại, nhiều ngôi sao sáng nhất trong làng AI cũng đang bước vào vòng xoáy tiêu tiền tương tự. Dù nhu cầu vốn gần như không có giới hạn, những cái tên dẫn đầu như OpenAI hay Anthropic vẫn chưa công bố báo cáo tài chính cụ thể và chưa chứng minh được lợi nhuận rõ ràng theo các thước đo kinh doanh thông thường.
Những trục trặc ban đầu đã xuất hiện trên đường đua lên sàn. OpenAI đã loại trừ khả năng phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) trong năm nay. Anthropic, công ty đứng sau mô hình Claude, phải lùi kế hoạch IPO từ tháng 10 sang tháng 11. Thậm chí Holtec Nuclear, đơn vị dự định cung cấp các lò phản ứng hạt nhân cỡ nhỏ để cấp điện cho các trung tâm dữ liệu AI, cũng đã tạm dừng kế hoạch lên sàn trong tháng này.
Dù các doanh nghiệp này vẫn có thể tìm kiếm vốn từ các quỹ tư nhân, việc trì hoãn IPO cho thấy dòng chảy huy động vốn công chúng không còn quá dễ dàng như trước.
Cuộc chơi nương tựa trên "núi nợ" kỷ lục
Điểm khác biệt lớn nhất của cơn sốt AI hiện nay là việc nó đang được tiếp sức bằng một khối nợ vay khổng lồ từ các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Theo nghiên cứu mới đây của chiến lược gia Venu Krishna thuộc Barclays, tổng lượng vốn huy động qua trái phiếu đầu tư, trái phiếu lợi suất cao và vốn cổ phần của các nhà vận hành trung tâm dữ liệu quy mô lớn cùng các đơn vị hạ tầng đám mây đã tăng vọt từ 172 tỷ USD trong năm 2025 lên 346 tỷ USD tính từ đầu năm 2026 đến nay, tương đương mức tăng hơn 100%.
Thị trường nợ đang phải gồng mình hấp thụ khối lượng trái phiếu khổng lồ này. Chiến lược gia Venu Krishna nhận định: "Trong 2 quý vừa qua, khi nguồn cung tín dụng chưa từng có tiền lệ tràn vào thị trường, chênh lệch lợi suất đã nới rộng đáng kể đối với trái phiếu của các đơn vị vận hành trung tâm dữ liệu và hạ tầng đám mây. Cùng với đó, chi phí bảo hiểm rủi ro tín dụng của các doanh nghiệp lớn này cũng tăng mạnh trong năm 2026".
Chỉ tính riêng Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft và Oracle, khối lượng phát hành trái phiếu tính đến đầu tháng 6/2026 đã đạt khoảng 159 tỷ USD, tăng 47% so với cả năm trước. Thậm chí, Alphabet còn gây bất ngờ khi phát hành đợt trái phiếu có kỳ hạn lên tới 100 năm để huy động 31,51 tỷ USD. Hãng chứng khoán Goldman Sachs dự báo tổng lượng trái phiếu của 5 "ông lớn" này sẽ chạm mốc 250 tỷ USD trong năm nay và có thể leo lên mức 400 tỷ USD vào năm 2027.
Tại thị trường tư nhân, quy mô các vòng gọi vốn cũng chạm ngưỡng gây choáng váng. Thay vì lên sàn, OpenAI được cho là đang cân nhắc huy động thêm 30 tỷ USD với mức định giá lên tới 1.400 tỷ USD. Trước đó vào cuối tháng 5, Anthropic cũng kịp gọi thành công 65 tỷ USD, đưa định giá doanh nghiệp lên 965 tỷ USD.
Tín hiệu báo trước hồi kết của bữa tiệc
Toàn bộ hệ sinh thái AI hiện tại đang được kết nối bằng một chuỗi mắt xích dựa trên niềm tin. OpenAI dựa vào dòng tiền từ Nvidia và SoftBank để vận hành, trong khi Oracle lại mạnh tay vay nợ để xây dựng hàng loạt trung tâm dữ liệu với kỳ vọng OpenAI sẽ đem về hàng trăm tỷ USD doanh thu trong tương lai.
Tuy nhiên, danh sách những rủi ro tiềm ẩn đang dài thêm mỗi ngày. Đó là bài toán thiếu điện cục bộ cho các siêu trung tâm dữ liệu, nguy cơ không có đủ lượng khách hàng sẵn sàng chi trả tiền thật để duy trì hệ thống, sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ mới nổi, và đặc biệt là chi phí đi vay ngày càng đắt đỏ khi lãi suất neo cao.
Động lực của cơn sốt AI vẫn rất mạnh mẽ, song tử huyệt lớn nhất của nó nằm ở việc phụ thuộc tuyệt đối vào dòng tiền bơm mới liên tục. Chỉ cần cánh cửa huy động vốn thu hẹp lại, tạo ra khoảng trống tài trợ ở bất kỳ mắt xích then chốt nào, guồng quay khổng lồ này hoàn toàn có thể khựng lại trong chớp mắt. Lịch sử đã chứng minh, ngày tàn của một bong bóng đầu tư không diễn ra khi người ta nghi ngờ về công nghệ, mà đến vào đúng khoảnh khắc dòng tiền mới từ chối bước vào cuộc chơi.
