Stablecoin từng được xem là một sản phẩm của thị trường tiền mã hóa. Nhưng khi các ngân hàng, tổ chức thanh toán và tập đoàn công nghệ lớn lần lượt tham gia cuộc chơi, stablecoin đang dần chuyển từ một tài sản đầu cơ thành hạ tầng thanh toán mới của nền kinh tế số.
Có một chi tiết đáng chú ý gần đây: Visa, Mastercard, PayPal và nhiều tổ chức tài chính lớn đang tích cực tham gia các sáng kiến phát triển mạng lưới thanh toán dựa trên stablecoin. Nhìn bề ngoài, đây có vẻ là bước tiến tự nhiên của blockchain. Nhưng nhìn sâu hơn, đó là dấu hiệu cho thấy stablecoin đang rời khỏi thế giới tiền mã hóa để trở thành một lớp hạ tầng mới của hệ thống thanh toán.
Đây không phải lần đầu các định chế truyền thống tiếp cận stablecoin. Năm 2019, khi Facebook công bố dự án Libra (sau đổi tên thành Diem), Visa, Mastercard, PayPal cùng nhiều doanh nghiệp lớn từng là thành viên sáng lập, kỳ vọng tạo cách mạng thanh toán toàn cầu nhờ mạng lưới hàng tỷ người dùng của Facebook. Nếu thành công, Facebook có thể kiểm soát cả ví điện tử, hệ thống thanh toán, dữ liệu giao dịch lẫn đồng tiền lưu hành, đẩy các mạng lưới thanh toán truyền thống xuống vai trò hạ tầng phía sau. Nhưng chỉ vài tháng sau, hầu hết đối tác lớn rút lui dưới sức ép từ Quốc hội Mỹ và các cơ quan quản lý, khiến dự án mất động lực rồi bị khai tử.
Nay, điều gì khiến chính những tổ chức ấy nay quay lại với stablecoin?
Bảy năm trôi qua, bối cảnh đã thay đổi. Thứ nhất, stablecoin hiện nay không còn được xây dựng như một "đồng tiền toàn cầu" thay thế tiền pháp định, mà phần lớn neo vào USD hoặc EUR, phục vụ thanh toán và chuyển tiền - giảm hẳn lo ngại về chủ quyền tiền tệ. Thứ hai, khung pháp lý đang hoàn thiện: nhiều nền kinh tế lớn đã xây dựng quy định về tài sản bảo chứng, quản trị rủi ro, dự trữ thanh khoản và bảo vệ người dùng.
Nhưng thay đổi quan trọng nhất đến từ chính các doanh nghiệp thanh toán. Visa và Mastercard hiểu rằng nếu stablecoin thực sự giảm chi phí chuyển tiền, rút ngắn thời gian thanh toán và mở rộng giao dịch xuyên biên giới, thì việc chống lại xu hướng này sẽ không bảo vệ được mô hình kinh doanh hiện tại của họ. Lựa chọn hợp lý hơn là tham gia định hình cuộc chơi ngay từ đầu: giá trị cạnh tranh tương lai có thể không còn nằm ở việc ai sở hữu mạng lưới thanh toán lớn nhất, mà ở việc ai kết nối được nhiều mạng lưới với chi phí thấp nhất, tốc độ nhanh nhất, phạm vi toàn cầu nhất. Đó là lúc stablecoin bắt đầu được nhìn nhận như một lớp hạ tầng mới của nền kinh tế số, chứ không còn là sản phẩm của thị trường crypto.
Stablecoin thay đổi điều gì?
Nhiều người cho rằng stablecoin chỉ là phiên bản số hóa của đồng USD. Nhận định này không sai nhưng chưa đủ. Giá trị lớn nhất của stablecoin không nằm ở bản thân đồng tiền, mà ở việc nó thay đổi cách tiền được lưu thông trong nền kinh tế.
Thanh toán quốc tế lâu nay được xây dựng trên nhiều tầng trung gian - ngân hàng gửi, ngân hàng đại lý, hệ thống nhắn tin tài chính, ngân hàng nhận, các khâu kiểm tra tuân thủ - khiến chi phí cao và thời gian xử lý kéo dài nhiều ngày. Stablecoin đưa ra cách tiếp cận khác: việc chuyển giao tài sản và quyết toán có thể diễn ra gần như đồng thời trên cùng một hạ tầng số, giúp dòng tiền đến nhanh hơn, chi phí thấp hơn, hoạt động liên tục 24 giờ.
Nhiều chuyên gia ví tác động của stablecoin với thanh toán quốc tế giống như email từng tác động đến ngành bưu chính: không thay đổi nội dung bức thư, nhưng thay đổi hoàn toàn cách nó được chuyển đi. Stablecoin cũng vậy - không thay đổi bản chất đồng USD hay euro, mà thay đổi "đường đi" của giá trị.
Áp lực cạnh tranh vì thế sẽ không dừng ở thị trường tiền mã hóa. Các dịch vụ chuyển tiền xuyên biên giới có thể chịu tác động đầu tiên, còn ngân hàng thương mại phải xem lại nguồn thu từ thanh toán quốc tế. Nhưng điều đó không có nghĩa ngân hàng bị thay thế - nhiều ngân hàng lớn đang chủ động tham gia hệ sinh thái stablecoin với vai trò lưu ký tài sản bảo chứng, cung cấp dịch vụ thanh toán hay quản lý thanh khoản. Câu chuyện của stablecoin, vì thế, không phải là "ngân hàng hay blockchain", mà là "ngân hàng cùng blockchain".
Một điểm đáng chú ý khác: stablecoin đang mở đường cho thanh toán giữa các tác nhân trí tuệ nhân tạo (AI agents), khi AI ngày càng tự động đặt hàng, ký hợp đồng hay tối ưu chuỗi cung ứng và cần một phương tiện thanh toán hoạt động liên tục, chi phí thấp, dễ tích hợp. Cuộc cạnh tranh, xét cho cùng, không còn đơn thuần giữa ngân hàng và fintech, mà giữa hai mô hình hạ tầng: một bên nhiều tầng trung gian truyền thống, một bên là nền tảng số kết nối trực tiếp hơn - tương tự cách Internet đã từng buộc ngành viễn thông phải thay đổi.
Với Việt Nam, câu hỏi quan trọng không phải liệu stablecoin có bị dùng để đầu cơ, mà là chúng ta sẽ đứng ở đâu khi thanh toán xuyên biên giới dịch chuyển sang các hạ tầng mới. Là nền kinh tế có độ mở cao, kim ngạch xuất nhập khẩu lớn, kiều hối đáng kể và mục tiêu xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, khả năng kết nối với các mạng lưới thanh toán thế hệ mới sẽ là yếu tố cạnh tranh quan trọng. Bài học từ Libra cho thấy đổi mới tài chính chỉ bền vững khi đi cùng khuôn khổ pháp lý rõ ràng, minh bạch, bảo đảm ổn định hệ thống - thách thức là cân bằng giữa quản lý rủi ro và khuyến khích đổi mới.
Có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất chính là sự thay đổi thái độ của Visa và Mastercard: bảy năm trước rút lui khỏi Libra vì lo ngại rủi ro của một mô hình còn quá mới, hôm nay quay lại vì nhận ra tương lai của thanh toán đang được định hình theo hướng khác. Đó không phải một "cuộc quay xe", mà là quy luật quen thuộc của đổi mới công nghệ: khi một ý tưởng vượt qua giai đoạn thử nghiệm và giải quyết được nhu cầu thực tế, những người từng đứng ngoài thường trở thành người tham gia tích cực nhất.
Lịch sử tài chính cho thấy những cuộc cách mạng lớn hiếm khi bắt đầu bằng việc tạo ra một loại tiền mới, mà bằng việc thay đổi cách tiền được lưu thông. Nếu xu hướng này tiếp tục được củng cố, stablecoin có thể sẽ được nhớ đến không phải như một "đồng tiền số", mà như một lớp hạ tầng mới của hệ thống thanh toán toàn cầu.
