Xung đột Trung Đông thúc đẩy tham vọng điện hạt nhân của Đông Nam Á

Cuộc xung đột tại Iran đang làm gia tăng lo ngại về an ninh năng lượng toàn cầu và có thể trở thành cú hích thúc đẩy các quốc gia Đông Nam Á đẩy nhanh kế hoạch phát triển điện hạt nhân. Trong bối cảnh khu vực tìm cách giảm dần sự phụ thuộc vào dầu mỏ và khí đốt từ Trung Đông, bài toán an ninh năng lượng đang được đặt ngang hàng với mục tiêu chuyển dịch xanh và phát triển bền vững.

An ninh năng lượng trở thành ưu tiên hàng đầu

Theo ông Arkady Gevorkyan, chiến lược gia của Citibank, Đông Nam Á là một trong những khu vực chịu tác động rõ rệt từ biến động dầu khí Trung Đông. Các gián đoạn nguồn cung khiến chi phí phát điện tăng mạnh, đặc biệt đối với điện nền - công suất tối thiểu mà hệ thống điện phải duy trì liên tục để đảm bảo vận hành ổn định. Giá điện nền gia tăng tạo áp lực lên nền kinh tế, từ sản xuất công nghiệp đến tiêu dùng.

Trong bối cảnh đó, điện hạt nhân được xem là giải pháp tiềm năng nhờ khả năng cung cấp nguồn điện ổn định, liên tục 24/7, không phụ thuộc điều kiện thời tiết như năng lượng tái tạo. Dù điện gió và điện mặt trời đang phát triển nhanh, tính gián đoạn của các nguồn này vẫn khiến hệ thống điện cần một nguồn điện nền đáng tin cậy, và điện hạt nhân có thể lấp đầy khoảng trống này.

Điện hạt nhân cũng được nhấn mạnh ở các lợi thế như phát thải khí nhà kính thấp trong quá trình vận hành, sử dụng ít tài nguyên để tạo ra sản lượng điện lớn và chiếm diện tích đất nhỏ hơn so với nhiều loại hình năng lượng khác. Điều này phù hợp với các quốc gia Đông Nam Á có mật độ dân số cao và quỹ đất hạn chế.

Tiến sĩ Tan-Soo Jie-Sheng từ Trường Chính sách công Lý Quang Diệu (Đại học Quốc gia Singapore) cho rằng ngay cả trước xung đột, sự quan tâm đến điện hạt nhân đã tăng do nhu cầu điện tăng nhanh, áp lực giảm phát thải carbon và hạn chế về không gian phát triển năng lượng. “Xung đột hiện nay đã làm rõ hơn các rủi ro địa chính trị và củng cố lập luận về an ninh năng lượng, từ đó thúc đẩy nhanh hơn quá trình xem xét điện hạt nhân”, ông nhận định.

Khu vực tăng tốc chuẩn bị và đa dạng hóa nguồn cung

Các chuyên gia cũng liên hệ tình hình hiện nay với bài học từ châu Âu sau xung đột Nga - Ukraine năm 2022. Theo ông Gevorkyan, việc châu Âu phụ thuộc lớn vào khí đốt nhập khẩu, kết hợp với giai đoạn sản lượng năng lượng tái tạo suy giảm, đã buộc khu vực này phải đẩy nhanh chiến lược tự chủ năng lượng. Từ đó, châu Âu tăng đầu tư vào năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời), đồng thời đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu và nâng cao khả năng dự phòng. Các thị trường chỉ phụ thuộc một hoặc hai nguồn năng lượng được cho là luôn đối mặt rủi ro lớn khi xảy ra cú sốc.

Ông Arkady Gevorkyan cho rằng việc bổ sung một nguồn điện nền như điện hạt nhân không chỉ giúp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu mà còn hạn chế tác động của biến động giá nhiên liệu trên thị trường quốc tế. Trong bối cảnh giá khí đốt toàn cầu có xu hướng tăng, điện hạt nhân được đánh giá là dần cạnh tranh hơn về chi phí trong dài hạn.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), các nước như Việt Nam, Indonesia, Thái Lan và Philippines đã tích hợp điện hạt nhân vào kế hoạch phát triển điện quốc gia, đồng thời triển khai nghiên cứu khả thi, chuẩn bị cơ sở hạ tầng và thúc đẩy hợp tác quốc tế.

Một số động thái tại Đông Nam Á

• Tại Việt Nam: Thỏa thuận với Nga được ký ngày 23/3 để xây dựng nhà máy điện hạt nhân với hai lò phản ứng, tổng công suất 2.400 MW. Mục tiêu đưa nhà máy đầu tiên vào vận hành từ năm 2030.

• Indonesia: Đạt thỏa thuận hợp tác với Nhật Bản về phát triển điện hạt nhân, bao gồm khả năng xây dựng nhà máy tại Tây Kalimantan trên đảo Borneo.

• Malaysia: Đang tiến hành đánh giá toàn diện chương trình điện hạt nhân sau khi lĩnh vực này được đưa vào Kế hoạch Malaysia lần thứ 13. Chính phủ cho rằng nghiên cứu điện hạt nhân ngày càng cần thiết trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu biến động do yếu tố địa chính trị.

• Singapore: Chưa có kế hoạch xây dựng nhà máy điện hạt nhân, nhưng đẩy mạnh nghiên cứu công nghệ hạt nhân tiên tiến và thiết lập quan hệ hợp tác quốc tế để chuẩn bị cho các kịch bản trong tương lai.

Theo các chuyên gia, Đông Nam Á đang chuyển từ giai đoạn “quan tâm ban đầu” sang “thể chế hóa”, với việc hình thành chính sách, mục tiêu và khuôn khổ hợp tác cụ thể.

Điện hạt nhân vẫn là giải pháp dài hạn, không phải tức thời

Dù điện hạt nhân được xem là hướng đi dài hạn, một số quốc gia vẫn phải quay lại với than đá như phương án tạm thời để đảm bảo an ninh năng lượng. Thái Lan đang xem xét khôi phục nhà máy nhiệt điện than Mae Moh đã ngừng hoạt động, trong khi Indonesia quyết định tăng sản lượng than để bù đắp thiếu hụt năng lượng.

Than đá có ưu điểm chi phí thấp và dễ tiếp cận, giúp giải quyết nhanh tình trạng thiếu hụt nhiên liệu. Tuy nhiên, đây cũng là loại nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm lớn nhất, đi ngược các cam kết giảm phát thải carbon.

Ông Victor Nian, đồng sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tài nguyên Chiến lược, cho rằng quá trình chuyển dịch năng lượng trong tương lai có thể không chỉ xoay quanh mục tiêu giảm phát thải, mà còn phải cân bằng với yêu cầu về an ninh năng lượng và ổn định kinh tế.

Theo các chuyên gia, điện hạt nhân không phải giải pháp có thể triển khai nhanh chóng. Việc phát triển điện hạt nhân đòi hỏi thời gian dài, thậm chí hàng thập kỷ, để đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng hệ thống pháp lý và an toàn, cũng như lựa chọn địa điểm phù hợp về địa chất, môi trường và xã hội. Bà Dinita Setyawati (Ember) cho rằng các yêu cầu về kỹ thuật và thể chế khiến điện hạt nhân là một trong những dự án năng lượng phức tạp nhất.

Bà Yao Lixia từ Viện Nghiên cứu Năng lượng (Đại học Quốc gia Singapore) nhấn mạnh các rào cản như chi phí đầu tư lớn, thời gian xây dựng kéo dài, khoảng trống về quy định và lo ngại của công chúng. Bà nhận định: “Dù khủng hoảng hiện nay đã làm gia tăng sự quan tâm đến điện hạt nhân như một nguồn điện nền an toàn và phát thải thấp, nhưng khả năng triển khai trên quy mô lớn trong ngắn và trung hạn là rất hạn chế”. Theo bà, các sáng kiến hiện nay chủ yếu dừng ở cấp độ hoạch định chính sách và chuẩn bị thể chế, thay vì triển khai thực tế.

Tiến sĩ Tan-Soo cho rằng xung đột hiện nay đã đưa điện hạt nhân từ một lựa chọn bên lề trở thành một phần trung tâm hơn trong chiến lược năng lượng dài hạn, nhưng điều đó không đồng nghĩa có thể rút ngắn thời gian cần thiết để phát triển điện hạt nhân một cách an toàn và có trách nhiệm.

Trong khi cuộc khủng hoảng tại Trung Đông có thể chưa tạo ra thay đổi ngay lập tức, nó đang góp phần định hình lại tư duy chiến lược về năng lượng tại Đông Nam Á. Điện hạt nhân vì vậy ngày càng được nhìn nhận không chỉ là giải pháp giảm phát thải, mà còn là trụ cột quan trọng để đảm bảo an ninh năng lượng và ổn định kinh tế trong dài hạn.