AI tạo ra nghìn tỷ USD giá trị, Việt Nam có thể giành được bao nhiêu

Trong khi Mỹ đang xem xét khả năng Chính phủ nắm giữ cổ phần tại OpenAI nhằm chia sẻ thành quả kinh tế từ trí tuệ nhân tạo cho người dân, nhiều quốc gia cũng bắt đầu thảo luận về cách phân bổ lợi ích của cuộc cách mạng AI. Với Việt Nam, ưu tiên hiện nay không phải là chia lại giá trị được tạo ra, mà là xây dựng năng lực để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị AI toàn cầu.

Những tranh luận xoay quanh việc ai sẽ hưởng lợi từ sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang trở thành chủ đề nổi bật tại nhiều nền kinh tế lớn. Khi hàng loạt doanh nghiệp AI được kỳ vọng đạt mức định giá hàng nghìn tỷ USD sau IPO, câu hỏi về cơ chế phân phối giá trị do công nghệ này tạo ra ngày càng thu hút sự quan tâm của giới hoạch định chính sách, doanh nghiệp và người dân.

Một trong những đề xuất đáng chú ý nhất hiện nay đến từ Mỹ. Theo các nguồn tin được công bố, Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman đang thảo luận với Nhà Trắng về khả năng Chính phủ Mỹ sở hữu cổ phần tại công ty AI này.

Theo phương án được xem xét, OpenAI có thể chuyển giao một phần cổ phần để hình thành quỹ đầu tư công hoạt động tương tự mô hình “Quỹ Tài sản công cộng”. Quỹ này sẽ đầu tư vào các tài sản dài hạn và đa dạng, đồng thời tạo cơ chế để người dân được hưởng một phần lợi ích kinh tế phát sinh từ sự phát triển của AI.

Đề xuất trên xuất hiện trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Trump đang thể hiện mức độ can dự sâu hơn vào các doanh nghiệp chiến lược. Trước đó, Chính phủ Mỹ đã nắm giữ cổ phần tại một số công ty thuộc các lĩnh vực bán dẫn, đất hiếm và công nghệ lượng tử.

Không chỉ ở Mỹ, vấn đề phân chia thành quả của AI cũng được thảo luận tại nhiều quốc gia khác. Tại Hàn Quốc, sau khi vốn hóa của Samsung Electronics và SK Hynix vượt mốc 1.000 tỷ USD, ông Kim Yong-beom - Chánh văn phòng Tổng thống - đã đề xuất sử dụng nguồn thu thuế từ tăng trưởng AI để tài trợ cho chương trình “cổ tức công dân”, qua đó đưa một phần lợi ích từ kỷ nguyên AI trở lại phục vụ người dân.

Ở góc độ chính sách xã hội, Thượng nghị sĩ Mỹ Bernie Sanders cho rằng AI được phát triển dựa trên tri thức chung của nhân loại nên giá trị kinh tế do công nghệ này tạo ra cũng cần mang lại lợi ích cho toàn xã hội. Theo ông: “Do AI được xây dựng trên tri thức chung của nhân loại, của cải mà công nghệ này tạo ra phải mang lại lợi ích cho nhân loại”.

Lo ngại gia tăng về sự phân bổ lợi ích không đồng đều

Song song với kỳ vọng tăng trưởng, nhiều chuyên gia cũng bày tỏ quan ngại rằng thành quả từ AI có thể tập trung vào một nhóm nhỏ doanh nghiệp và nhà đầu tư sở hữu công nghệ cốt lõi.

Những lo ngại này càng trở nên rõ nét khi AI ngày càng tác động trực tiếp tới thị trường lao động. Mới đây, ông Bill Winters, CEO của Standard Chartered, cho biết ngân hàng dự kiến sử dụng AI để thay thế một phần nhân sự trong các vị trí mà ông gọi là “nguồn nhân lực giá trị thấp”.

Trong khi đó, các cảnh báo liên quan đến rủi ro công nghệ cũng xuất hiện ngày càng nhiều. Sau khi Anthropic giới thiệu công cụ AI mạnh mẽ Mythos, một số chuyên gia nhận định công nghệ này có thể bị khai thác cho các cuộc tấn công mạng tinh vi hơn, đặc biệt trong những lĩnh vực sở hữu hạ tầng công nghệ phức tạp như tài chính - ngân hàng.

Sự tham gia ngày càng sâu của các chính phủ vào lĩnh vực AI phản ánh việc công nghệ này không còn được xem đơn thuần là một ngành kinh doanh. AI đang dần trở thành hạ tầng chiến lược có khả năng ảnh hưởng tới năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia và vị thế địa chính trị trong dài hạn. Các đề xuất về quỹ tài sản công hay cơ chế chia sẻ lợi ích cho người dân cho thấy xu hướng mới trong quản trị nền kinh tế số. Khi giá trị tạo ra từ AI có thể vượt xa nhiều ngành truyền thống, các quốc gia đang tìm kiếm những mô hình cân bằng giữa thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đảm bảo lợi ích xã hội được phân bổ rộng hơn.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, việc áp dụng mô hình Nhà nước sở hữu cổ phần tại các doanh nghiệp AI như Mỹ hay xây dựng cơ chế tương tự Hàn Quốc vẫn còn khá xa vời. Nguyên nhân là Việt Nam hiện chưa có các doanh nghiệp AI đạt quy mô toàn cầu hoặc tạo ra nguồn lợi nhuận khổng lồ như OpenAI, Samsung hay SK Hynix. Vì vậy, bài toán trước mắt không nằm ở việc phân chia lợi ích, mà là làm thế nào để tạo ra giá trị từ AI.

Theo các nhà phân tích, ưu tiên quan trọng nhất hiện nay là đầu tư cho hạ tầng dữ liệu, trung tâm tính toán, nguồn nhân lực chất lượng cao và hoàn thiện khung pháp lý dành cho AI. Đây được xem là những nền tảng cần thiết để doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực cạnh tranh và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số.

Bên cạnh đó, Nhà nước có thể đóng vai trò khách hàng lớn thông qua việc mở rộng ứng dụng AI trong quản trị công, dịch vụ công, giáo dục và y tế. Cách tiếp cận này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực công mà còn tạo ra thị trường ban đầu cho các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam phát triển sản phẩm và dịch vụ. Ở góc độ dài hạn, nếu AI tạo ra quy mô giá trị kinh tế đủ lớn, Việt Nam có thể nghiên cứu thêm các cơ chế chia sẻ lợi ích như chính sách thuế phù hợp, quỹ đổi mới sáng tạo hoặc các chương trình đào tạo và nâng cao kỹ năng lao động nhằm bảo đảm lực lượng lao động thích ứng với sự thay đổi của công nghệ.

Suy cho cùng, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là tìm cách phân phối lại lợi nhuận từ AI khi quy mô thị trường còn hạn chế. Điều quan trọng hơn là xây dựng được năng lực công nghệ, nguồn nhân lực và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đủ mạnh để Việt Nam có thể giành vị trí đáng kể trong chuỗi giá trị AI toàn cầu khi cuộc cạnh tranh công nghệ bước sang giai đoạn phát triển mới.