Amsterdam cấm quảng cáo nhiên liệu hóa thạch: Các đô thị tuyên chiến với lối sống phát thải cao

Amsterdam đã trở thành thủ đô đầu tiên trên thế giới ban hành lệnh cấm quảng cáo nhiên liệu hóa thạch và thịt trên hệ thống quảng cáo do thành phố quản lý. Động thái này đánh dấu việc nhiều đô thị lớn đang mở rộng cuộc chiến biến đổi khí hậu sang một “mặt trận” mới: hạn chế các thông điệp quảng bá có thể thúc đẩy tiêu dùng phát thải cao.

Amsterdam và xu hướng hạn chế quảng cáo phát thải cao

Theo nội dung được nêu, sau nhiều năm tập trung vào xe điện, năng lượng tái tạo và giao thông công cộng xanh, chính quyền đô thị bắt đầu chú ý hơn đến vai trò của quảng cáo trong việc bình thường hóa lối sống phát thải cao. Những người ủng hộ cho rằng quảng cáo từng góp phần làm thuốc lá trở nên phổ biến trong xã hội, thì quảng cáo nhiên liệu hóa thạch cũng đang thực hiện điều tương tự với các mô hình tiêu dùng phát thải cao.

Amsterdam đặt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050. Trong khi đó, lĩnh vực giao thông vận tải (bao gồm ô tô, hàng không và vận tải hàng hải) được nêu chiếm khoảng 1/4 lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu. Ngành chăn nuôi và sản phẩm từ sữa cũng được đề cập là nguồn phát thải lớn trong lĩnh vực thực phẩm.

Trên cơ sở đó, Amsterdam ban hành lệnh cấm quảng cáo các sản phẩm liên quan tới nhiên liệu hóa thạch và thịt trên hệ thống quảng cáo công cộng do thành phố quản lý. Lệnh cấm áp dụng với các nội dung quảng bá chuyến bay, du lịch du thuyền, xe sử dụng động cơ đốt trong, hợp đồng sưởi ấm bằng gas và nhiều sản phẩm phát thải cao khác. Đây được mô tả là lần đầu tiên một thủ đô áp dụng biện pháp mạnh mẽ như vậy.

Không chỉ Amsterdam, Thủ đô Stockholm của Thụy Điển dự kiến triển khai chính sách tương tự trong mùa hè năm nay. Nội dung cũng cho biết hơn 50 thành phố khác trên thế giới đã áp dụng hoặc đang xem xét lệnh cấm quảng cáo nhiên liệu hóa thạch, bao gồm Sydney (Úc), The Hague (Hà Lan) và Florence (Ý). Ở cấp quốc gia, Pháp được nêu là nước đầu tiên hạn chế quảng cáo nhiên liệu hóa thạch trên toàn quốc từ năm 2022, trong khi Tây Ban Nha được cho là đang cân nhắc các quy định tương tự.

Vì sao quảng cáo bị coi là một phần của “khủng hoảng khí hậu”

Nhà tâm lý học hành vi Reint Jan Renes, người nghiên cứu tính bền vững đô thị, cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở đông đúc hay giao thông mà còn ở “các biển quảng cáo dày đặc” khiến người đi bộ phải nhìn xuyên qua những thông điệp đang cố bán các sản phẩm phát thải cao.

Renes nhấn mạnh sự mâu thuẫn ngày càng lớn giữa mục tiêu khí hậu đầy tham vọng của Amsterdam và không gian công cộng vẫn bị phủ kín bởi quảng cáo xe ô tô, hàng không, đồ ăn nhanh và các sản phẩm phát thải cao khác. Theo quan điểm được trích dẫn, khi một thành phố thực sự nghiêm túc với chính sách khí hậu, ít nhất cần hạn chế các thông điệp quảng cáo đang thúc đẩy và bình thường hóa lối sống phát thải carbon cao.

Quảng cáo “bình thường hóa” lối sống phát thải cao như thế nào

Nội dung nêu rằng các công ty dầu khí, hàng không và ô tô đã đầu tư hàng tỷ USD cho quảng cáo và tài trợ thương hiệu. Từ giải thể thao lớn, bảo tàng nghệ thuật, billboard ngoài trời cho tới các nền tảng như TikTok hay Instagram, hình ảnh về xe SUV cỡ lớn, du lịch hàng không giá rẻ hay du thuyền sang trọng xuất hiện dày đặc trong đời sống hiện đại.

Một nghiên cứu của Greenpeace Hà Lan và Viện New Weather ước tính rằng riêng quảng cáo ô tô và hàng không tại Liên minh châu Âu năm 2019 có thể đã góp phần tạo ra tới 122 triệu tấn khí CO₂—mức được mô tả là vượt quá lượng phát thải hàng năm của nhiều nước.

Nghiên cứu cũng cho rằng việc cấm quảng cáo có thể giúp giảm khả năng doanh nghiệp thúc đẩy tiêu dùng các sản phẩm phát thải cao như SUV hoặc những chuyến bay ngắn, từ đó từng bước thay đổi thái độ xã hội đối với nhiên liệu hóa thạch. Nội dung liên hệ lập luận này với cách nhiều nhà hoạt động khí hậu xem quảng cáo nhiên liệu hóa thạch như một hình thức quảng cáo thuốc lá trong quá khứ.

Trong nửa sau thế kỷ XX, khi tác hại của thuốc lá với sức khỏe được xác nhận, nhiều nước đã cấm quảng cáo thuốc lá. Một nghiên cứu toàn cầu được nêu cho thấy lệnh cấm quảng cáo thuốc lá có liên hệ với việc giảm khoảng 20% khả năng hút thuốc hiện tại và giảm 37% nguy cơ bắt đầu hút thuốc lần đầu.

Giáo sư Jan Willem Bolderdijk cho rằng thay đổi hành vi xã hội là quá trình lâu dài: “Không ai cho rằng lệnh cấm quảng cáo sẽ lập tức làm mọi người thay đổi chỉ sau một đêm. Những chuẩn mực tiêu dùng hiện nay đã mất hàng thập kỷ để hình thành.” Theo ông, các lệnh cấm có thể bắt đầu làm suy yếu những chuẩn mực xã hội vốn khiến lối sống phát thải cao trở nên “bình thường”.

Tranh cãi pháp lý và phạm vi áp dụng của lệnh cấm

Không phải ai cũng ủng hộ chính sách của Amsterdam. Các doanh nghiệp quảng cáo, ngành du lịch và một số chính trị gia bảo thủ tại Hà Lan cho rằng đây là sự can thiệp quá mức vào quyền tự do thương mại và tự do biểu đạt.

JCDecaux—tập đoàn quảng cáo ngoài trời lớn nhất thế giới—được nêu là từng vận động hành lang phản đối lệnh cấm tại Amsterdam và cảnh báo về “những hệ quả tài chính và pháp lý sâu rộng”. Các hiệp hội du lịch Hà Lan cũng khởi kiện The Hague sau khi nơi này áp dụng lệnh cấm tương tự vào năm 2024. Các nguyên đơn cho rằng quy định vi phạm quyền tự do ngôn luận, xung đột với luật thương mại của Liên minh châu Âu và vượt quá thẩm quyền của chính quyền địa phương.

Theo nội dung, tòa án Hà Lan đã bác bỏ các lập luận trên. Phán quyết nêu rằng quảng cáo thương mại không được bảo vệ tuyệt đối như quyền tự do ngôn luận theo hiến pháp; đồng thời các mục tiêu về khí hậu và sức khỏe cộng đồng đủ để biện minh cho việc hạn chế quảng bá các sản phẩm phát thải cao. Tòa án cũng cho rằng lợi ích thương mại của doanh nghiệp quảng cáo không thể quan trọng hơn lợi ích sức khỏe cộng đồng. Dù vậy, ngay cả những người ủng hộ chính sách cũng thừa nhận đây không phải “viên đạn bạc” cho cuộc khủng hoảng khí hậu.

Về phạm vi, lệnh cấm của Amsterdam hiện chỉ áp dụng với các hạ tầng quảng cáo do thành phố quản lý, bao gồm khoảng 1.350 bảng quảng cáo tại nhà chờ xe buýt, 225 màn hình trong các ga metro và gần 500 bảng quảng cáo độc lập trên đường phố. Quy định không áp dụng đối với tài sản tư nhân; các cửa hàng vẫn có thể quảng bá sản phẩm bên ngoài cơ sở kinh doanh của mình trong phạm vi nhất định. Đặc biệt, quảng cáo trên nền tảng số—được nêu là hiện chiếm phần lớn thị trường quảng cáo toàn cầu—gần như chưa bị ảnh hưởng.

Tác động kỳ vọng và quan điểm về “gói giải pháp”

Nội dung cho rằng một số nhà phê bình xem đây chủ yếu là chính sách mang tính biểu tượng, trong khi nhiều chuyên gia khí hậu lại cho rằng thay đổi văn hóa tiêu dùng sẽ ngày càng quan trọng trong giai đoạn tới.

Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) được nêu ước tính những thay đổi về hành vi tiêu dùng và lối sống có thể giúp giảm từ 40% đến 70% lượng phát thải toàn cầu vào năm 2050, nếu được hỗ trợ bởi chính sách phù hợp, hạ tầng đồng bộ và công nghệ sạch.

Theo giáo sư Bolderdijk, lệnh cấm quảng cáo nhiên liệu hóa thạch cần được nhìn nhận như một phần trong gói giải pháp lớn hơn nhằm tái định hình chuẩn mực xã hội: “Đây là tập hợp nhiều biện pháp cùng lúc để thay đổi các chuẩn mực xã hội phát thải cao. Lệnh cấm quảng cáo nhiên liệu hóa thạch chỉ là một trong số rất nhiều biện pháp cần thiết.”

Trong bối cảnh các mục tiêu phát thải ròng bằng “0” ngày càng trở thành ưu tiên của nhiều chính phủ, cuộc tranh luận về quảng cáo nhiên liệu hóa thạch cho thấy chính sách khí hậu đang mở rộng vượt ra ngoài lĩnh vực năng lượng hay công nghệ. Nội dung kết lại rằng ngày càng nhiều đô thị đặt câu hỏi không chỉ về cách con người di chuyển hay tiêu thụ năng lượng, mà còn về những thông điệp đang định hình thói quen tiêu dùng hằng ngày.