Theo kế hoạch của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, đợt cao điểm chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả sẽ được triển khai trên toàn quốc trước, trong và sau Tết Nguyên đán Đinh Mùi 2027.
Rủi ro tiêu dùng trực tuyến gia tăng, cần cơ chế bảo vệ đồng bộ
Thị trường thương mại điện tử Việt Nam tiếp tục tăng trưởng, tạo thêm nhiều lựa chọn mua sắm và phương thức giao dịch cho người tiêu dùng. Năm 2025, quy mô thương mại điện tử Việt Nam đạt khoảng 32 tỷ USD, chiếm 12% tổng mức bán lẻ cả nước. Riêng quý I/2026, tổng giá trị giao dịch trên bốn sàn lớn gồm Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki đạt 148.600 tỷ đồng.
Sự mở rộng nhanh chóng của hoạt động mua sắm trực tuyến, livestream bán hàng và thanh toán số đang tạo thêm nhiều cơ hội kinh doanh, nhưng cũng kéo theo những rủi ro đối với người tiêu dùng.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của mua sắm trực tuyến, livestream bán hàng và thanh toán số cũng khiến các nguy cơ đối với người mua trở nên đa dạng hơn. Những vấn đề nổi bật gồm lừa đảo công nghệ cao, giả mạo thương hiệu, quảng cáo sai sự thật, gian lận trong livestream và xâm phạm dữ liệu cá nhân. Các hình thức sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ giả mạo hình ảnh, giọng nói (Deepfake) cũng khiến việc nhận diện hành vi lừa đảo ngày càng khó khăn.
Theo số liệu tại Hội thảo chuyên đề “Tăng cường bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong kỷ nguyên số”, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến trong 11 tháng năm 2025 vượt 6.000 tỷ đồng. Trong quý I/2026, hơn 700 vụ lừa đảo được ghi nhận, với tổng thiệt hại trên 600 tỷ đồng. Đáng chú ý, 88% người tiêu dùng phản ánh tình trạng bị quấy rối, mời chào dịch vụ ngoài nhu cầu do thông tin cá nhân bị lộ lọt.
Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia nhận diện sáu nhóm rủi ro nổi bật trên không gian mạng, gồm lừa đảo công nghệ cao, xâm phạm dữ liệu cá nhân, quảng cáo thiếu minh bạch từ người có ảnh hưởng, gian lận trong livestream, khó khăn khi xử lý giao dịch xuyên biên giới và lừa đảo sử dụng AI, Deepfake.
Hoạt động tiếp nhận và xử lý khiếu nại cũng cho thấy những bất cập trong giao dịch trực tuyến. Năm 2025, khiếu nại liên quan đến thương mại điện tử chiếm 21,3% tổng số đơn thư mà Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia tiếp nhận. Các vấn đề chủ yếu liên quan đến hàng hóa giao không đúng mô tả, từ chối bảo hành, đổi trả và rò rỉ thông tin đơn hàng.
Trước thực trạng trên, ông Bùi Thanh Thủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Người tiêu dùng Việt Nam (VICOPRO), cho rằng cần chuyển từ phương thức giải quyết từng khiếu nại riêng lẻ sang bảo vệ mang tính hệ sinh thái. Mô hình này cần sự phối hợp của năm nhóm chủ thể: cơ quan quản lý nhà nước; tổ chức xã hội; doanh nghiệp và nền tảng số; tổ chức khoa học, truyền thông; cùng người tiêu dùng.
Thực tế, trong 896 đơn thư phản ánh gửi đến Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia năm 2025, có 241 trường hợp, tương đương 26,9%, doanh nghiệp không tiến hành thương lượng với người tiêu dùng. Vì vậy, VICOPRO kiến nghị xây dựng các trụ cột kinh doanh có trách nhiệm, tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý và tổ chức xã hội, đồng thời giao nhiệm vụ cụ thể cho các hội trong Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026–2030.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện quy định pháp luật cũng được đặt ra. Trong phiên thảo luận về dự án sửa đổi một số luật liên quan đến thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, các đại biểu Quốc hội đề xuất làm rõ cách xác định thị phần doanh nghiệp trên nền tảng số, công khai danh mục hàng hóa, dịch vụ thuộc độc quyền nhà nước và tăng quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân của người tiêu dùng.
Trong đó, việc thu thập và sử dụng thông tin cần gắn với sự đồng ý cụ thể của khách hàng theo từng mục đích. Người tiêu dùng cũng cần được tạo điều kiện từ chối hoặc rút lại sự đồng ý, thay vì bị hạn chế quyền tiếp cận hàng hóa, dịch vụ.
Tăng cường kiểm soát hàng giả, bảo vệ quyền lợi người mua dịp cuối năm
Cùng với việc hoàn thiện cơ chế bảo vệ trên môi trường số, công tác đấu tranh chống hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ được tăng cường trước nhu cầu mua sắm dịp cuối năm. Theo kế hoạch của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, đợt cao điểm chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả sẽ được triển khai trên toàn quốc trước, trong và sau Tết Nguyên đán Đinh Mùi 2027.
Các mặt hàng trọng điểm gồm pháo nổ, thuốc lá nhập lậu, thuốc lá điện tử, vàng, bạc, ngoại tệ, xăng dầu, lương thực, thực phẩm, rượu bia, bánh kẹo, hàng điện máy và đồ gia dụng. Đáng chú ý, hoạt động kinh doanh trên thương mại điện tử và các nền tảng mạng xã hội cũng thuộc diện tăng cường kiểm tra.
Theo báo cáo của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, trong quý III/2026, lực lượng chức năng xử lý gần 40.000 vụ vi phạm liên quan đến hàng lậu, hàng giả và gian lận thương mại, tăng 25% so với cùng kỳ. Riêng số vụ liên quan đến hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tăng trên 180%.
Bên cạnh đó, cần tăng cường quản lý hoạt động kinh doanh trên không gian mạng và thương mại điện tử, song song với kiểm soát thị trường truyền thống. Các lực lượng chức năng được yêu cầu chủ động phát hiện, xử lý nghiêm hành vi kinh doanh hàng cấm, hàng nhập lậu, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên các nền tảng trực tuyến.
Việc kiểm soát hàng hóa trên môi trường mạng đặt ra nhiều thách thức do người bán có thể sử dụng nhiều tài khoản, gian hàng và kênh trung gian để phân phối sản phẩm. Điều này gây khó khăn cho việc xác định nguồn gốc hàng hóa và chủ thể chịu trách nhiệm. Vì vậy, lực lượng chức năng cần tăng cường xác minh, truy xuất nguồn gốc và xử lý các tổ chức, cá nhân đứng sau hành vi vi phạm.
Bên cạnh cơ quan quản lý, doanh nghiệp cần chủ động bảo vệ nhãn hiệu và quyền sở hữu trí tuệ, phối hợp xử lý hàng giả. Các nền tảng thương mại điện tử cũng cần kiểm soát người bán, tiếp nhận phản ánh và kịp thời gỡ bỏ gian hàng vi phạm. Người tiêu dùng cần kiểm tra thông tin, nguồn gốc sản phẩm và lựa chọn địa chỉ mua sắm đáng tin cậy.
Trong bối cảnh giao dịch số ngày càng phổ biến, bảo vệ người tiêu dùng cần được thực hiện đồng bộ từ hoàn thiện pháp luật, nâng cao trách nhiệm của nền tảng đến kiểm soát hàng hóa trên thị trường. Sự phối hợp giữa các chủ thể sẽ góp phần hạn chế vi phạm và xây dựng môi trường mua sắm minh bạch, an toàn hơn.
