Bộ Tài chính đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư thay thế Thông tư số 119/2020/TT-BTC, với nhiều sửa đổi về đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán, tạo nền tảng triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP), hiện đại hóa hạ tầng thị trường và hỗ trợ mục tiêu nâng hạng chứng khoán Việt Nam.
Theo Bộ Tài chính, sau hơn 5 năm thực hiện, Thông tư số 119/2020/TT-BTC đã bộc lộ một số bất cập khi nhiều quy định của Luật Chứng khoán, Nghị định số 155/2020/NĐ-CP của Chính phủ và các văn bản liên quan đã được sửa đổi, bổ sung. Bên cạnh đó, việc đưa vào vận hành hệ thống công nghệ thông tin KRX cũng đặt ra yêu cầu phải chuẩn hóa toàn diện quy trình đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán theo thông lệ hiện đại.
Việc xây dựng Thông tư mới còn nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật số 56/2024/QH15 và Nghị định số 245/2025/NĐ-CP, đồng thời thực hiện các mục tiêu phát triển thị trường vốn an toàn, minh bạch, hiệu quả theo các nghị quyết của Chính phủ và Quốc hội. Đặc biệt, đây cũng là một trong những bước hoàn thiện khung pháp lý để triển khai cơ chế CCP – tiêu chí quan trọng trong lộ trình nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam.
Theo dự thảo, Thông tư mới gồm 9 chương, 67 điều và 6 phụ lục, điều chỉnh hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán đối với cổ phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng quyền có bảo đảm và trái phiếu doanh nghiệp niêm yết; đồng thời bổ sung các quy định về quản lý quỹ hỗ trợ thanh toán, quỹ bù trừ và quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ.
Một trong những điểm đáng chú ý là dự thảo Thông tư sửa đổi toàn diện các quy định về hoạt động đăng ký chứng khoán. Nhiều quy trình được rà soát theo hướng đơn giản hóa thủ tục, phù hợp với hệ thống KRX và thực tiễn triển khai. Các nội dung về hủy đăng ký chứng khoán, điều chỉnh số lượng chứng khoán đăng ký, cấp mã chứng khoán, thực hiện quyền của người sở hữu chứng khoán và chuyển quyền sở hữu ngoài hệ thống giao dịch đều được hoàn thiện nhằm bảo đảm thống nhất với các quy định pháp luật mới.
Đối với hoạt động lưu ký, dự thảo Thông tư bổ sung quy định về mở tài khoản lưu ký của tổ chức phát hành chứng chỉ lưu ký tại nước ngoài, ngân hàng lưu ký thanh toán và tài khoản phục vụ xử lý tài sản bảo đảm. Đồng thời, nhiều quy định liên quan đến chuyển khoản chứng khoán, phong tỏa, giải tỏa và hoạt động vay, cho vay chứng khoán cũng được sửa đổi để phù hợp với cách thức vận hành của hệ thống KRX và thực tiễn thị trường.
Nội dung được thị trường quan tâm là việc xây dựng khung pháp lý đầy đủ cho cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Dự thảo Thông tue phân định rõ quy định áp dụng trước và sau thời điểm triển khai CCP, tránh khoảng trống pháp lý trong quá trình chuyển đổi. Theo đó, hoạt động bù trừ và xác định nghĩa vụ thanh toán sẽ do Công ty TNHH MTV Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSC), công ty con của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), thực hiện theo phân công, trong khi VSDC tiếp tục đảm nhiệm thanh toán chứng khoán.
Dự thảo cũng hoàn thiện quy định về tài khoản ký quỹ bù trừ, nghĩa vụ ký quỹ của thành viên bù trừ và nhà đầu tư, nguyên tắc phối hợp giữa thành viên bù trừ, ngân hàng lưu ký thanh toán và thành viên giao dịch không bù trừ. Các phương án xử lý khi thành viên hoặc nhà đầu tư mất khả năng thanh toán cũng được quy định rõ hơn nhằm tăng cường khả năng kiểm soát rủi ro của hệ thống.
Đáng chú ý, dự thảo Thông tư bổ sung cơ chế thanh toán tức thời theo từng giao dịch đối với trái phiếu doanh nghiệp niêm yết, tương tự cơ chế đang áp dụng với trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ. Theo Bộ Tài chính, thay đổi này giúp thống nhất cách thức quản lý theo từng khu vực thị trường, giảm thiểu rủi ro thanh toán đối với các giao dịch trái phiếu có giá trị lớn trong bối cảnh loại sản phẩm này không áp dụng cơ chế CCP.
Song song với đó, dự thảo Thông tư cũng sửa đổi toàn diện quy định về quản lý quỹ hỗ trợ thanh toán, quỹ bù trừ và quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ. Các quy định mới được xây dựng để phù hợp với từng giai đoạn trước và sau khi triển khai CCP, đồng thời bổ sung cơ chế quản lý, sử dụng quỹ phòng ngừa rủi ro của VSDC và VSC theo quy định tại Nghị định số 245/2025/NĐ-CP.
Một điểm mới khác là nhiều thủ tục hành chính và chế độ báo cáo được chuyển sang hình thức điện tử, phù hợp với chủ trương chuyển đổi số và cắt giảm thủ tục hành chính của Chính phủ. Bộ Tài chính kỳ vọng các sửa đổi này sẽ giúp giảm chi phí tuân thủ, tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp, thành viên thị trường và các tổ chức liên quan trong quá trình triển khai nghiệp vụ.
Theo Bộ Tài chính, việc hoàn thiện Thông tư không chỉ giải quyết những vướng mắc phát sinh trong quá trình vận hành thời gian qua mà còn tạo nền tảng pháp lý cho giai đoạn phát triển mới của thị trường chứng khoán Việt Nam. Cùng với việc triển khai hệ thống KRX và cơ chế CCP, khung pháp lý mới được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao tính an toàn, minh bạch và hiệu quả của thị trường, đáp ứng các chuẩn mực quốc tế và hỗ trợ mục tiêu nâng hạng thị trường chứng khoán trong thời gian tới.
