Những thay đổi về hành lang pháp lý không chỉ khuyến khích tự sản xuất, tự tiêu thụ mà còn mở rộng cơ hội bán điện dư, góp phần tiết kiệm năng lượng, giảm áp lực cho hệ thống điện và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng xanh.
Chính sách mới mở đường cho điện mặt trời mái nhà phát triển trở lại
Điện mặt trời mái nhà đang đứng trước cơ hội tăng trưởng mới khi Chính phủ liên tiếp ban hành các chính sách tháo gỡ vướng mắc và hoàn thiện cơ chế phát triển. Thay vì tập trung vào mục tiêu bán điện lên lưới như trước đây, định hướng mới ưu tiên mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và giảm phát thải.
Định hướng này được thể hiện xuyên suốt trong các chỉ đạo của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ, đặc biệt là Chỉ thị 03 về thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Theo đó, người dân và doanh nghiệp được khuyến khích tận dụng diện tích mái sẵn có để tạo nguồn điện phục vụ nhu cầu sử dụng tại chỗ, giảm chi phí điện năng, tăng tính chủ động về nguồn điện và góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh.
Bước chuyển trong chính sách tiếp tục được cụ thể hóa khi ngày 26/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 243 sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 58 và Nghị định số 57, tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý cho điện mặt trời mái nhà.
Một trong những nội dung đáng chú ý là nâng tỷ lệ sản lượng điện dư được phép bán lên lưới điện quốc gia từ mức tối đa 20% lên tối đa 50% sản lượng điện phát tại đầu ra của hệ thống theo cường độ bức xạ.
Sau năm 2030, các bên được phép thỏa thuận mua bán lượng điện cao hơn nếu lưới điện tại khu vực đấu nối đáp ứng khả năng tiếp nhận và bảo đảm yêu cầu vận hành an toàn.
Theo quy định mới, các hộ gia đình, cơ sở sản xuất, kinh doanh và doanh nghiệp sẽ có điều kiện khai thác hiệu quả hơn lượng điện phát ra, từ đó nâng cao hiệu quả đầu tư và rút ngắn thời gian hoàn vốn.
Nghị định 243 cũng bổ sung cơ chế linh hoạt hơn đối với việc mua bán phần điện dư. Thay vì áp dụng mức giá cố định như trước, giá mua điện sẽ do bên bán và bên mua thỏa thuận trên cơ sở khung giá do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Cơ chế này được kỳ vọng phản ánh sát hơn giá trị của nguồn điện sạch và tạo thêm động lực đầu tư.
Theo các chuyên gia, điểm cốt lõi của những thay đổi không chỉ nằm ở việc nâng tỷ lệ điện được bán lên lưới hay thay đổi cách xác định giá mua, mà còn ở việc chuyển điện mặt trời mái nhà từ mô hình đầu tư mang tính thương mại sang giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả ngay tại nơi tiêu thụ.
Mang lại lợi ích cho cả hệ thống điện và người sử dụng
Theo ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng Xanh, nhu cầu phát triển điện sạch nói chung và điện mặt trời mái nhà nói riêng ngày càng cấp thiết trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh, đồng thời yêu cầu giảm phát thải và sử dụng năng lượng hiệu quả ngày càng lớn.
Ông cho rằng mô hình này mang lại lợi ích cho cả hệ thống điện và người sử dụng.
Đối với hệ thống điện quốc gia, việc phát triển nguồn điện phân tán ngay tại nơi tiêu thụ giúp giảm nhu cầu truyền tải điện trên khoảng cách xa, hạn chế tổn thất điện năng và giảm áp lực đầu tư nguồn điện tập trung.
Bên cạnh đó, điện mặt trời phát điện mạnh nhất vào khoảng cuối buổi sáng đến đầu giờ chiều, trùng với thời điểm nhu cầu sử dụng điện cho sản xuất và làm mát tăng cao. Điều này góp phần giảm lượng điện phải lấy từ lưới trong các khung giờ phụ tải lớn.
Theo ông Hà Đăng Sơn, nếu doanh nghiệp tại miền Trung và miền Nam đẩy mạnh đầu tư điện mặt trời mái nhà, các địa phương sẽ chủ động hơn về nguồn điện tại chỗ, giảm áp lực truyền tải liên vùng và tạo điều kiện để hệ thống điện quốc gia hỗ trợ cung ứng điện cho miền Bắc khi cần thiết.
Ở góc độ người sử dụng, ngoài lợi ích tiết kiệm chi phí tiền điện, hệ thống pin lắp trên mái còn giúp giảm nhiệt độ bề mặt mái khoảng 2-3 độ C, qua đó giảm nhu cầu sử dụng điều hòa trong những ngày nắng nóng.
Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, việc sử dụng điện sạch còn giúp đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về phát thải và năng lượng xanh từ các thị trường như châu Âu và Bắc Mỹ, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Các chuyên gia cũng cho rằng khi điện mặt trời mái nhà được kết hợp với hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS), hiệu quả sử dụng điện tại chỗ sẽ tiếp tục được nâng cao, đồng thời tăng tính linh hoạt của hệ thống điện và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng.
Theo Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC), chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, đơn vị đã phát triển mới 8.500 khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất 394,5 MW, đạt 167% kế hoạch về số lượng khách hàng và 116% kế hoạch về công suất.
Lũy kế đến ngày 30/6/2026, khu vực do EVNNPC quản lý có 10.099 khách hàng đầu tư điện mặt trời mái nhà với tổng công suất 718,3 MW. Trong đó, đã có 98 khách hàng bán phần điện dư lên lưới với tổng công suất 12,1 MW.
Riêng trong tháng 6/2026, EVNNPC phát triển thêm 2.084 khách hàng mới, tương đương 243% kế hoạch tháng. Nhiều địa phương như Bắc Ninh, Hải Phòng, Nghệ An, Phú Thọ, Hưng Yên, Thanh Hóa, Lào Cai, Ninh Bình, Thái Nguyên và Tuyên Quang đều vượt chỉ tiêu được giao.
Theo EVNNPC, chi phí đầu tư ngày càng giảm, công nghệ liên tục cải tiến cùng nhận thức của người dân và doanh nghiệp về lợi ích của điện sạch được nâng lên là những yếu tố quan trọng thúc đẩy thị trường bước vào giai đoạn phát triển mới.
Phát triển đi đôi với bảo đảm vận hành an toàn
Theo ngành điện, điện mặt trời mái nhà là một trong những giải pháp quan trọng nhưng không phải lời giải duy nhất cho bài toán cung ứng điện.
Theo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), trong 6 tháng cuối năm 2026, sản lượng điện toàn hệ thống dự kiến đạt khoảng 187,5 tỷ kWh, tăng 12,3% so với cùng kỳ năm trước; cả năm ước đạt 358,6 tỷ kWh, tăng 11,1%.
Riêng khu vực miền Bắc, công suất phụ tải cực đại trong các tháng 7 và 8 được dự báo đạt từ 30.550-31.550 MW, cao hơn khoảng 1.500-2.500 MW so với những tháng đầu năm.
Trong bối cảnh đó, EVN xác định phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm áp lực cho hệ thống điện, đặc biệt trong các khung giờ cao điểm ban ngày.
Song song với việc khuyến khích phát triển nguồn điện phân tán, EVN yêu cầu các đơn vị phối hợp chặt chẽ với Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO) trong công tác dự báo phụ tải, đánh giá tác động của các nguồn điện mới và xây dựng phương án điều độ phù hợp.
Đồng thời, Tập đoàn đang đẩy mạnh các chương trình tiết kiệm điện, chuyển dịch phụ tải và đầu tư hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS) trên lưới điện phân phối, đặc biệt tại khu vực miền Bắc, nhằm nâng cao khả năng khai thác nguồn điện mặt trời và tăng tính linh hoạt cho hệ thống.
Những điều chỉnh về chính sách cùng việc hoàn thiện hành lang pháp lý đang tạo nền tảng mới cho điện mặt trời mái nhà phát triển trở lại. Với cơ chế khuyến khích tự sản xuất, tự tiêu thụ, mở rộng khả năng bán điện dư, cùng sự cải thiện về công nghệ và hạ tầng lưới điện, loại hình năng lượng này được kỳ vọng sẽ trở thành một cấu phần quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng, góp phần sử dụng điện hiệu quả, giảm phát thải và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.
