Việc triển khai cửa khẩu thông minh tại Lào Cai và Lạng Sơn đang đặt ra yêu cầu phát triển đồng bộ hệ thống cảng cạn, kho bãi và mạng lưới giao thông kết nối. Khi quy trình thông quan từng bước được hiện đại hóa, hạ tầng logistics phía sau cửa khẩu cần được mở rộng để đáp ứng nhu cầu vận chuyển, lưu giữ và trung chuyển hàng hóa.
UBND tỉnh Lào Cai vừa đề nghị Bộ Xây dựng xem xét điều chỉnh, bổ sung quy hoạch phát triển hệ thống cảng cạn trên địa bàn, nhằm đáp ứng nhu cầu logistics và thương mại biên giới trong giai đoạn tới. Địa phương dự báo cần bổ sung khoảng 50-100 ha đất phục vụ bãi hàng, kho bãi và các hoạt động liên quan khi hạ tầng cửa khẩu thông minh được hoàn thiện.
Theo quy hoạch phát triển hệ thống cảng cạn thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, tổng quy mô cảng cạn tại Lào Cai dự kiến đạt khoảng 15-20 ha vào năm 2030 và 65 ha vào năm 2050. Trong đó, cảng cạn Đông Phố Mới được quy hoạch khoảng 5 ha vào năm 2030, tăng lên 15 ha vào năm 2050; cảng cạn Kim Thành có quy mô tương ứng 10-15 ha và 50 ha.
Đến nay, cảng cạn Đông Phố Mới đã hoàn thành đầu tư với diện tích khoảng 5 ha. Đối với cảng cạn Kim Thành, tỉnh đã chấp thuận chủ trương đầu tư dự án quy mô 50 ha, chia thành hai giai đoạn, gồm 15 ha ở giai đoạn 1 và 35 ha ở giai đoạn 2. Tuy nhiên, việc mở rộng Đông Phố Mới thêm 10 ha theo quy hoạch đến năm 2050 cần được rà soát do khu vực dự kiến mở rộng nằm trong phạm vi ga Lào Cai thuộc dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.
Nhu cầu bổ sung quỹ đất cho logistics xuất phát từ định hướng nâng cao năng lực hoạt động tại khu vực cửa khẩu. Theo mục tiêu của Đề án xây dựng cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành và lối thông quan Bản Vược, đến năm 2030, năng lực vận chuyển hàng hóa qua hai lối thông quan dự kiến tăng gấp 2 lần, tổng giá trị xuất nhập khẩu các loại hình đạt khoảng 9 tỷ USD.
Khi lưu lượng hàng hóa tăng, nhu cầu về không gian tập kết, lưu kho, kiểm tra chuyên ngành, làm thủ tục hải quan và đóng rút container cũng tăng theo. Vì vậy, việc điều chỉnh quy hoạch cảng cạn không chỉ nhằm bổ sung diện tích mà còn tạo cơ sở bố trí các đầu mối logistics phù hợp với năng lực vận chuyển và nhu cầu hàng hóa trong tương lai.
Hạ tầng phía sau cửa khẩu cần theo kịp tốc độ số hóa
Tại Lạng Sơn, Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh cũng đang được triển khai với mục tiêu phấn đấu hoàn thành giai đoạn 1 trong quý I/2027. Quá trình thực hiện cho thấy bên cạnh công nghệ và phương tiện vận chuyển tự động, hệ thống hạ tầng phục vụ hoạt động xuất nhập khẩu vẫn là yếu tố quan trọng quyết định khả năng vận hành thực tế.
Theo thông tin tại cuộc họp ngày 19/10 về tình hình triển khai đề án, Việt Nam và Trung Quốc đã thử nghiệm phương tiện vận chuyển hàng hóa tự hành AGV và phương tiện dẫn hướng thông minh IGV tại các tuyến đường chuyên dụng thuộc cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị - Hữu Nghị Quan. Riêng thử nghiệm AGV tại khu vực mốc 1088/2-1089 đã vận chuyển an toàn 71 chuyến hàng từ Pò Chài, Trung Quốc, về bãi xe Bảo Nguyên, Việt Nam.
Tuy nhiên, để đưa mô hình vào vận hành, khu vực cửa khẩu vẫn cần hoàn thiện hệ thống bến bãi và thiết bị bốc xếp container tự động. Một số hạng mục hạ tầng còn chậm tiến độ, trong khi quy định liên quan đến phương tiện không người lái qua biên giới, điều kiện kỹ thuật và kết nối dữ liệu giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp hai nước vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.
Thực tế này cho thấy việc hiện đại hóa cửa khẩu không thể chỉ tập trung vào phương tiện và quy trình thông quan. Nếu năng lực xử lý hàng hóa tại cửa khẩu được nâng lên nhưng bãi tập kết, kho hàng và hệ thống vận tải kết nối không đáp ứng, áp lực có thể chuyển sang các khâu trung chuyển và lưu giữ hàng hóa.
Do đó, phát triển cảng cạn và trung tâm logistics cần được tính toán trong tổng thể quy hoạch giao thông, thương mại và hạ tầng cửa khẩu. Việc xác định quy mô đầu tư phải gắn với dự báo nguồn hàng, năng lực khai thác và khả năng kết nối giữa các phương thức vận tải, tránh tình trạng thiếu diện tích phục vụ hoặc đầu tư không phù hợp với nhu cầu thực tế.
Kết nối vận tải tạo dư địa phát triển logistics
Lào Cai xác định mục tiêu trở thành trung tâm logistics hiện đại của vùng Trung du và miền núi phía Bắc, gắn với hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh. Định hướng này đòi hỏi các đầu mối cảng cạn, kho bãi và giao thông liên vùng phải được phát triển đồng bộ để hỗ trợ quá trình lưu chuyển hàng hóa từ khu vực biên giới đến các trung tâm sản xuất, phân phối và cảng biển.
Trong bối cảnh đó, tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng có vai trò đáng chú ý trong việc kết nối vận tải hàng hóa giữa khu vực biên giới với các đầu mối kinh tế và cảng biển. Tuy nhiên, việc bố trí quỹ đất cho cảng cạn cũng cần được rà soát để tránh chồng lấn với các dự án giao thông đang triển khai, đồng thời bảo đảm khả năng kết nối giữa ga đường sắt, bãi hàng và hệ thống đường bộ.
Đối với Lào Cai, tỉnh dự kiến phối hợp với các sở, ngành, đơn vị tư vấn và cơ quan liên quan để xác định cụ thể vị trí, quy mô và năng lực thông quan của các cảng cạn trong quá trình điều chỉnh quy hoạch. Phương án sẽ được xây dựng trên cơ sở dự báo nguồn hàng và phân bổ công suất của toàn cụm cảng thuộc hành lang vận tải Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.
Về dài hạn, cửa khẩu thông minh có thể tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào khả năng tổ chức toàn bộ chuỗi logistics. Hạ tầng bến bãi, kho hàng, đường bộ, đường sắt và hệ thống dữ liệu cần được kết nối để giảm thời gian chờ đợi, nâng hiệu suất sử dụng phương tiện và hạn chế chi phí phát sinh.
Bởi vậy, yêu cầu đặt ra đối với các địa phương biên giới không chỉ là hoàn thành các hạng mục cửa khẩu thông minh đúng tiến độ, mà còn phải chuẩn bị năng lực tiếp nhận và luân chuyển hàng hóa ở quy mô lớn hơn. Sự đồng bộ giữa công nghệ thông quan và hạ tầng logistics sẽ là yếu tố quan trọng để khai thác hiệu quả các hành lang thương mại, nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
