Di sản kỹ thuật số: từ dữ liệu thành nguồn lực kinh tế

Di sản kỹ thuật số là toàn bộ tài sản và dấu vết cá nhân còn tồn tại trong môi trường số của một người sau khi qua đời, bao gồm dữ liệu lưu trữ trên nền tảng đám mây, tài khoản mạng xã hội, email, hình ảnh, video, cũng như các tài sản tài chính có giá trị như tiền điện tử hoặc tài khoản đầu tư trực tuyến. Trong khoảng hai năm trở lại đây, khái niệm thừa kế đã mở rộng ngoài hồ sơ giấy tờ hay bất động sản và tài khoản ngân hàng, chuyển dần sang các “thực thể” có giá trị kinh tế trực tiếp.

Tài sản số dịch chuyển từ dữ liệu sang giá trị kinh tế

Một báo cáo của Diễn đàn Kinh tế Thế giới cho thấy tài sản số đang dịch chuyển từ dữ liệu lưu trữ sang các thực thể có giá trị kinh tế trực tiếp. Với nhóm người trẻ, thời gian sử dụng mạng trung bình 7–9 giờ mỗi ngày, tài sản của họ thường nằm ở các kênh TikTok dựa trên quảng cáo, các bộ sưu tập NFT độc bản hoặc các tài khoản trò chơi có thể đạt giá trị lên đến hàng nghìn USD.

Số liệu từ nghiên cứu của Deloitte cho thấy hơn 62% Gen Z sở hữu ít nhất một loại tài sản số có thể quy đổi thành tiền mặt. Từ đó hình thành nhu cầu kinh tế mới: quản lý và chuyển giao di sản số.

Doanh nghiệp công nghệ mở rộng công cụ quản lý tài khoản sau khi người dùng qua đời

Cùng với sự bùng nổ của nền kinh tế di sản số, các tập đoàn công nghệ lớn đã điều chỉnh cách thức vận hành để hỗ trợ người dùng lên kế hoạch cho dữ liệu và tài khoản sau khi mất.

Google giới thiệu “Inactive Account Manager”, cho phép người dùng chỉ định người nhận dữ liệu hoặc thiết lập tự động xóa tài khoản sau một thời gian không hoạt động. Trong khi đó, Apple phát triển “Digital Legacy”, cho phép người thừa kế số có quyền truy cập dữ liệu sau khi người dùng qua đời.

Song song, các công ty như Everplans hay SafeBeyond cung cấp dịch vụ “di chúc số”, lưu trữ mật khẩu và hướng dẫn chuyển giao tài sản từng bước, hình thành hệ sinh thái dịch vụ liên quan.

Dự báo của Market Research Future cho thấy phân khúc phần mềm quản lý di sản số sẽ tăng trưởng gần 19% mỗi năm từ nay đến năm 2030.

AI và các dịch vụ “tưởng niệm” gây tranh cãi

Thị trường di sản số không chỉ dừng ở việc chuyển giao tài khoản hay dữ liệu. Tận dụng làn sóng AI, một số doanh nghiệp đang thử nghiệm hướng đi gây tranh cãi: “griefbot” — mô phỏng người đã khuất dựa trên dữ liệu như video và ghi âm để tái hiện hình ảnh, giọng nói và hành vi.

Theo Zhang Zewei, người sáng lập Super Brain, ý tưởng bắt nguồn từ mong muốn của một người cha mong được kết nối lại với con trai đã tử vong do tai nạn. Công ty đã xử lý hàng trăm đơn hàng, chủ yếu từ khách hàng muốn lưu giữ ký ức. Mức giá dịch vụ dao động từ vài trăm nhân dân tệ cho một video tái hiện đến khoảng 100.000 nhân dân tệ cho một chatbot cá nhân hóa.

Rủi ro pháp lý và tác động tâm lý

Mặc dù các sản phẩm AI có thể mang lại sự an ủi, các chuyên gia cảnh báo về nhiều vấn đề. Tại Hội nghị AI của Liên Hợp Quốc, các chuyên gia lo ngại rằng nếu thiếu khung pháp lý rõ ràng, các bản sao AI có thể bị lạm dụng để trục lợi kinh tế từ di sản của người đã khuất.

Ngoài ra, sự lệch dữ liệu hoặc hiện tượng “ảo giác AI” có thể khiến các bản sao đưa ra những phát ngôn xuyên tạc cuộc đời của người quá cố. Cũng có lo ngại về phụ thuộc tâm lý và làm chậm quá trình vượt qua nỗi đau mất mát.

Để giải quyết, khung “đồng thuận số” được đề xuất như một cơ chế pháp lý, trong đó mỗi cá nhân có quyền quyết định tuyệt đối liệu họ có muốn trở thành một thuật toán sau khi chết hay không.

Thực tiễn tại các khu vực: từ dịch vụ đến khung pháp lý

Ở khu vực Đông Á, quản lý và chuyển giao tài sản số đang phát triển nhanh chóng. Tại Nhật Bản, các dịch vụ “Shukatsu” (chuẩn bị cho giai đoạn cuối đời) không chỉ sắp xếp tài sản vật chất mà còn mở rộng sang bàn giao dữ liệu số. Hàn Quốc ghi nhận sự tăng lên của các nền tảng quản lý “di sản kỹ thuật số”. Ở Trung Quốc, các dịch vụ tang lễ trực tuyến và tưởng niệm số phát triển mạnh trên WeChat, phản ánh nhu cầu mới trong đời sống số.

Ở phương Tây, các tiếp cận thiên về xây dựng khung pháp lý. Tại Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu, nhiều quy định đã được ban hành nhằm đảm bảo quyền tiếp cận tài sản số của người thừa kế. Đạo luật “Revised Fiduciary Access to Digital Assets Act” (RUFADAA) cho phép các bên được ủy quyền hợp pháp quản lý và phân phối tài sản số của người đã mất.

Việt Nam: nhu cầu tăng, thảo luận về bảo hộ tài sản ảo

Tại Việt Nam, dù còn ở giai đoạn sơ khai, sự sôi động của thị trường tài sản ảo và dân số trẻ đã bắt đầu thúc đẩy nhận thức. Các cuộc thảo luận tại Diễn đàn Kinh tế số Việt Nam đã đề cập đến việc bảo hộ tài sản ảo như một phần thiết yếu của nền kinh tế quốc gia.

Ở châu Á, Diễn đàn Tương lai (Summit of the Future) năm 2024 nhấn mạnh tầm quan trọng của ba trụ cột: công nghệ bảo mật, khung pháp lý nhất quán và chuẩn mực đạo đức, để đảm bảo phát triển bền vững trong nền kinh tế dữ liệu. Theo nội dung được nêu, việc xây dựng một “Hiến chương số” nội địa tương thích với chuẩn mực quốc tế được xem là chìa khóa để Việt Nam vừa bảo vệ quyền lợi cá nhân vừa biến dữ liệu ngủ yên thành nguồn lực kinh tế sống động.