Khi thời gian di chuyển giữa trung tâm và vùng ven được rút ngắn, lợi thế của vị trí gần đô thị lõi có thể dần thay đổi. Các khu vực trước đây nằm ngoài phạm vi phát triển chính có thêm điều kiện thu hút dân cư, doanh nghiệp và dịch vụ nếu được kết nối đồng bộ.
Từ đô thị lõi đến các khu vực có khả năng kết nối tốt
Trong nhiều năm, khoảng cách tới trung tâm là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sức hút của một khu vực. Tuy nhiên, sự phát triển của cao tốc, đường vành đai, đường sắt đô thị và đường sắt liên vùng đang làm thay đổi cách xác định khoảng cách này.
Một địa điểm cách trung tâm vài chục kilomet nhưng có kết nối thuận tiện có thể có khả năng tiếp cận tốt hơn một khu vực gần hơn nhưng thường xuyên ùn tắc hoặc thiếu phương tiện công cộng.
Tại Hà Nội, dự án trục không gian Quốc lộ 1A đoạn từ Vành đai 1 đến nút giao Cầu Giẽ dài khoảng 36,3km, đi qua 18 phường, xã, có tổng vốn gần 162.000 tỷ đồng và mặt cắt ngang lên tới 90m. Tuyến được kỳ vọng tăng khả năng kết nối giữa khu vực trung tâm với phía Nam thành phố.
Cùng với đó, Hà Nội đang triển khai chương trình 5 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài khoảng 303,5km, tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 1,3 triệu tỷ đồng. Khi mạng lưới được hình thành, phạm vi tiếp cận bằng phương tiện công cộng của người dân sẽ được mở rộng hơn.
Ở cấp độ liên tỉnh, tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh tạo thêm một trục kết nối dài 120,2km qua Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng và Quảng Ninh. Tốc độ thiết kế tối đa của tuyến là 350km/h, thời gian kết nối Hà Nội - Quảng Ninh dự kiến 23 phút.
Những công trình này cho thấy xu hướng phát triển đô thị có thể không còn chỉ tập trung trong phạm vi đô thị lõi. Các khu vực nằm trên hành lang giao thông mới có thể trở thành lựa chọn cho nhà ở, sản xuất, logistics và dịch vụ.
Khi nơi ở, nơi làm việc và dịch vụ không còn tập trung một chỗ
Một trong những thay đổi có thể xuất hiện khi giao thông được cải thiện là sự phân bố lại nơi ở và việc làm.
Nếu thời gian di chuyển được rút ngắn, người dân có thể lựa chọn sống xa trung tâm hơn để đổi lấy không gian sống hoặc chi phí phù hợp, trong khi vẫn duy trì khả năng tiếp cận nơi làm việc.
Với doanh nghiệp, mạng lưới giao thông mở rộng cũng giúp tăng phạm vi tuyển dụng. Một khu công nghiệp hoặc trung tâm dịch vụ không nhất thiết chỉ phụ thuộc vào nguồn lao động sống ngay gần đó nếu có các tuyến giao thông thuận tiện kết nối với các địa bàn xung quanh.
Tại phía Nam, chuỗi dự án kết nối TP. HCM - Long Thành - Hồ Tràm - Cần Giờ - Vũng Tàu là ví dụ về quá trình mở rộng không gian liên kết. Tuyến vượt biển Cần Giờ - Vũng Tàu dài hơn 14km, quy mô 6 làn xe, tổng vốn hơn 93.000 tỷ đồng; cao tốc đô thị Hồ Tràm - Long Thành dài khoảng 42km, tổng vốn gần 47.000 tỷ đồng.
Nếu các tuyến kết nối được triển khai đồng bộ, khu vực phía Đông và phía Nam TP. HCM sẽ có thêm khả năng liên kết với sân bay Long Thành, các đô thị ven biển, trung tâm du lịch và hệ thống cảng.
Tuy nhiên, mở rộng không gian đô thị cũng đặt ra yêu cầu về quy hoạch. Khi dân cư và hoạt động kinh tế dịch chuyển ra vùng ven, trường học, bệnh viện, thương mại, giao thông công cộng và các dịch vụ khác phải phát triển theo.
Nếu chỉ có đường giao thông mà thiếu các tiện ích cơ bản, khu vực mới có thể trở thành nơi ở phụ thuộc vào đô thị trung tâm thay vì hình thành một không gian đô thị hoàn chỉnh.
Do đó, tác động lớn của hạ tầng không nằm ở việc đưa trung tâm đến gần vùng ven một cách đơn thuần. Điều quan trọng là tạo ra khả năng hình thành những khu vực có việc làm, nhà ở và dịch vụ tương đối đầy đủ, trong đó người dân không phải di chuyển quá xa cho các nhu cầu hằng ngày.
Khi hạ tầng giao thông tiếp tục được đầu tư, ranh giới giữa đô thị lõi và vùng ven dần thay đổi. Những khu vực trước đây được xem là xa trung tâm có thêm cơ hội tham gia vào không gian kinh tế chung, nhưng để trở thành cực phát triển mới, hạ tầng giao thông cần đi cùng quy hoạch đô thị và sự hình thành các hoạt động kinh tế thực chất.
