Loại bỏ các điều kiện kinh doanh không cần thiết: Việt Nam chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm trong quản lý và giám sát

Định hướng chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” được nhấn mạnh trong Nghị quyết 68, đồng thời được xem là yêu cầu cấp bách nhằm tháo gỡ “điểm nghẽn thể chế” tích tụ nhiều năm. Theo TS Lê Bá Chí Nhân, đợt rà soát, cắt bỏ thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh mà Chính phủ đang triển khai ngay trong tháng này mang tính chất bản lề chiến lược đối với môi trường đầu tư - kinh doanh giai đoạn mới.

Cần đẩy mạnh cơ chế hậu kiểm

Chuyên gia cho rằng phần lớn thủ tục hiện nay không xuất phát từ nhu cầu thực tiễn mà từ tư duy quản lý “tiền kiểm” truyền thống. Cụ thể, nhà nước có xu hướng kiểm soát doanh nghiệp trước khi cho phép hoạt động, thay vì để doanh nghiệp tự do kinh doanh và quản lý bằng cơ chế hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và xử phạt nghiêm khi vi phạm.

“Tư duy tiền kiểm khiến số lượng ngành nghề kinh doanh có điều kiện và các điều kiện kinh doanh ngày càng gia tăng theo thời gian”.

Hệ quả là doanh nghiệp phải dành thời gian và chi phí để xin giấy phép, chứng nhận, chịu kiểm tra chồng chéo, dẫn đến chậm đưa sản phẩm ra thị trường, tăng giá thành và giảm động lực đổi mới sáng tạo. Trong khi đó, nhiều nền kinh tế khu vực đã chuyển sang mô hình quản lý dựa trên rủi ro và số hóa toàn bộ quy trình hành chính từ nhiều năm trước.

Ba yêu cầu cấp bách để cải cách thực chất

Để cải cách hiệu quả, chuyên gia nêu ra ba yêu cầu.

Rà soát và loại bỏ tối đa ngành nghề kinh doanh có điều kiện

Nguyên tắc được nhấn mạnh là doanh nghiệp được quyền kinh doanh những gì pháp luật không cấm, thay vì phải xin phép cho hầu hết hoạt động. Đồng thời, chuyên gia cho rằng nhiều lĩnh vực đã chuyển sang công nghệ số và truy xuất dữ liệu điện tử nhưng điều kiện kinh doanh vẫn mang tính thủ công, lạc hậu.

Chuyển triệt để từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Đây được xem là điểm then chốt. Ví dụ trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, thay vì yêu cầu doanh nghiệp xin nhiều loại giấy trước khi lưu thông hàng hóa, cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, kết hợp kiểm tra đột xuất và xử phạt nghiêm các vi phạm. Khi chi phí vi phạm đủ lớn, doanh nghiệp sẽ tuân thủ tự nguyện.

Xử lý dứt điểm chồng chéo thẩm quyền giữa các cơ quan

Chuyên gia đề nghị xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm chính để tránh tình trạng nhiều cơ quan cùng quản lý một vấn đề.

Cắt giảm thủ tục cần đi kèm thiết kế lại cách làm

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Mai Minh Vương, Chủ tịch Nhất Phong Vận, Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ Đà Nẵng, cho rằng cải cách thủ tục hành chính và cắt giảm điều kiện kinh doanh mang lại lợi ích thực tiễn, giúp doanh nghiệp vận hành linh hoạt và hiệu quả hơn. Việc giảm các “giấy phép con” giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong sản xuất - kinh doanh và thích ứng nhanh với biến động thị trường.

Ở chiều ngược lại, ông Dương, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam, cho rằng việc cắt giảm và loại bỏ các điều kiện chăn nuôi là cần thiết nhưng quan trọng hơn là thiết kế lại cách làm. Theo ông, nhiều thủ tục đã được cắt giảm trên giấy tờ nhưng khi triển khai vẫn gặp tắc.

Ông đề nghị áp dụng cách tiếp cận phù hợp với mô hình phân cấp giữa trung ương và địa phương: trung ương hoàn thiện thể chế, chính sách và tăng cường giám sát; còn tổ chức thực hiện giao cho chính quyền địa phương. Tuy nhiên, thực tế cho thấy dù phân cấp, nhiều thủ tục vẫn ách tắc do chưa đồng bộ trong cách triển khai.

Vướng mắc liên thông và hạ tầng số

Một trong những bất cập được nêu là hệ thống kết nối, đặc biệt là cổng điện tử giữa bộ, ngành và địa phương chưa đồng bộ. Dù thủ tục đã đưa lên cơ chế một cửa, hồ sơ vẫn tồn đọng do thiếu liên thông. Bên cạnh đó, công tác tập huấn cho địa phương khi nhận nhiệm vụ chuyển giao chưa được thực hiện bài bản, ảnh hưởng đến năng lực xử lý. Hạ tầng công nghệ thông tin giữa trung ương và địa phương cũng chưa được đầu tư đồng bộ, dẫn đến ách tắc.

Từ thực tế này, ông Dương kiến nghị Chính phủ song song với đơn giản hóa thủ tục cần thiết kế lại cách làm phù hợp với hệ thống tổ chức mới: trung ương mạnh dạn phân quyền, còn địa phương chuẩn bị đầy đủ điều kiện để thực hiện. Nếu không, người dân và doanh nghiệp sẽ tiếp tục chịu thiệt thòi do thủ tục.

“Cải cách thể chế và thủ tục hành chính cần được đẩy mạnh hơn nữa. Chỉ khi giảm được chi phí sản xuất, ngành chăn nuôi mới có thể mở rộng và hướng tới trở thành trung tâm sản xuất của khu vực và thế giới”.

Chuyển từ “quản lý” sang “đồng hành, phục vụ” doanh nghiệp

Chủ tịch Hiệp hội Xuất nhập khẩu TP. HCM, ông Phạm Văn Xô, cho rằng nhiều thủ tục cần tinh gọn và phải được cân nhắc kỹ trước khi triển khai để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp. Theo ông, chính sách cần gọn nhẹ, chuyển từ “quản lý” sang “đồng hành, phục vụ” doanh nghiệp; khi hiểu rõ thực tế, cơ quan quản lý mới có thể chia sẻ và tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.

Về chuyển đổi số, ông đề nghị triển khai đồng bộ, đặc biệt là phần mềm quản lý tự động. Với các lĩnh vực có tính chất tương đồng, nhà nước nên đầu tư hệ thống phần mềm dùng chung. Trong thủ tục hải quan, hiện mỗi doanh nghiệp phải tự đầu tư phần mềm kết nối, chi phí từ vài chục đến hàng trăm triệu đồng, trong khi hầu hết nghiệp vụ là giống nhau. “Nếu có hệ thống chung, vừa tiết kiệm chi phí, vừa thuận tiện cho quản lý”.

Ông cũng nhấn mạnh trước khi ban hành các nghị định, thông tư mới, cơ quan quản lý cần xây dựng lộ trình phù hợp để doanh nghiệp có thời gian thích nghi, tránh gây “giật cục”.

Nhìn chung, bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của sự hợp tác giữa các cấp, chuyển hướng từ quản lý sang đồng hành cùng doanh nghiệp và cập nhật công nghệ để cải thiện môi trường kinh doanh tại Việt Nam.