“Mỏ vàng” rác xây dựng ở TP.HCM được đánh thức sau nhiều năm bỏ ngỏ

Trước tốc độ đô thị hóa nhanh và áp lực thiếu hụt nguồn vật liệu tự nhiên, TP.HCM đang nghiên cứu xây dựng mô hình tái chế chất thải xây dựng theo hướng kinh tế tuần hoàn. Thành phố kỳ vọng nguồn phế thải này sẽ trở thành nguyên liệu mới phục vụ các công trình hạ tầng trong tương lai.

Theo Sở Xây dựng TP.HCM, quá trình phát triển đô thị kéo theo lượng chất thải xây dựng phát sinh ngày càng lớn. Trong khi đó, nguồn tài nguyên tự nhiên phục vụ xây dựng như cát, đá đang chịu nhiều áp lực, khiến việc tái sử dụng và tái chế chất thải xây dựng trở thành hướng đi cần thiết.

Mới đây, UBND TP.HCM đã giao Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP.HCM (SACA) hoàn thiện Đề án tái chế chất thải rắn xây dựng trong tháng 6/2026 để trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Ông Phạm Minh Mẫn, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP.HCM cho biết, đề án không chỉ tập trung vào việc xây dựng các cơ sở xử lý, tái chế mà còn hướng tới việc hình thành một hệ sinh thái quản lý chất thải theo mô hình tuần hoàn.

Theo đó, toàn bộ quy trình từ lúc phát sinh chất thải, phân loại, thu gom, xử lý đến khi đưa sản phẩm tái chế quay trở lại phục vụ xây dựng sẽ được tính toán đồng bộ.

Hiện TP.HCM đang có 5 vùng xử lý chất thải rắn. Tuy nhiên, theo ông Mẫn, thành phố cần tiếp tục nghiên cứu nhu cầu mở rộng khu xử lý cũng như bố trí các điểm trung chuyển phù hợp để giảm chi phí vận chuyển và tăng hiệu quả tái chế.

“Để xây dựng một công trình, rác thải xây dựng đưa đi đâu? Đưa lên vị trí theo quy hoạch thì quá xa, hay đi về trạm trung chuyển? Còn về vùng nguyên liệu, trong trạm xử lý chất thải rắn xây dựng, nếu cần nguyên liệu gì thì tiếp cận cái đó”, ông Mẫn đặt vấn đề.

Từ góc độ doanh nghiệp, Tiến sĩ Phan Hữu Duy Quốc, Chủ tịch HĐQT Tổng Công ty Xây dựng số 1 (CC1), đánh giá chất thải xây dựng có thể trở thành một nguồn tài nguyên lớn nếu được khai thác đúng cách.

Theo ông Quốc, mỗi năm TP.HCM có thể thu hồi khoảng 5 - 6 triệu tấn vật liệu tái chế từ nguồn rác xây dựng. Các sản phẩm sau xử lý có thể đáp ứng yêu cầu làm vật liệu san lấp, nền đường hoặc một số cấu kiện xây dựng thay vì bị đưa đi chôn lấp.

Ông cho rằng thành phố cần có cơ chế thúc đẩy ban đầu thông qua chính sách hỗ trợ và nguồn lực tài chính phù hợp. Khi chuỗi tái chế hình thành, thị trường có thể tự vận hành theo quy luật cung cầu.

“Cuối cùng sẽ vận hành theo kinh tế thị trường, không cần phải đầu tư chi phí cho việc xử lý hay vận chuyển. Các doanh nghiệp liên quan sẽ coi đây là mảng kinh doanh có lời. Khi hình thành các quy định rõ ràng, người xả thải phải trả phí, khi xử lý xong ra sản phẩm phụ có thể bán cho các doanh nghiệp cần vật liệu”, ông Quốc nhận định.

Chuyên gia Đặng Mậu Chiến, Chủ tịch Hội đồng liên ngành khoa học và công nghệ vật liệu (ĐHQG TP.HCM), cho rằng lượng chất thải xây dựng hiện nay đang tạo áp lực lớn lên hệ thống xử lý, thậm chí dẫn đến tình trạng đổ trộm ra các khu vực ven đô.

Theo ông Chiến, hơn 90% loại chất thải xây dựng có khả năng tái chế thành các sản phẩm xanh, qua đó thay thế một phần nguồn vật liệu tự nhiên đang dần khan hiếm.

Việt Nam hiện có khả năng làm chủ công nghệ nghiền, sàng lọc cơ giới hóa. Ngành xây dựng được cho là cần sớm chuyển đổi từ mô hình khai thác - sử dụng - thải bỏ sang chu trình tuần hoàn gồm phá dỡ chọn lọc, xử lý kỹ thuật, tạo vật liệu đạt chuẩn và tái đưa vào công trình mới.

Trong khi đó, bà Vũ Thị Phương Anh, nhà sáng lập Công ty Greentech, đề xuất TP.HCM nghiên cứu xây dựng một sàn giao dịch điện tử chuyên biệt dành cho phế thải xây dựng.

Theo bà Phương Anh, hiện nay người có nhu cầu xử lý chất thải thường phải tự tìm phương tiện vận chuyển, địa điểm tập kết và chịu nhiều chi phí phát sinh. Nếu có một nền tảng kết nối, bên có vật liệu phá dỡ có thể công khai thông tin, khối lượng, chủng loại và mức giá để giao dịch với bên có nhu cầu sử dụng.

Việc hình thành thị trường tái chế chất thải xây dựng được đánh giá không chỉ giúp giảm áp lực lên các bãi xử lý mà còn mở ra một ngành kinh tế mới. Trong bối cảnh hàng loạt dự án hạ tầng lớn tại khu vực Đông Nam Bộ đang được triển khai, nguồn vật liệu tái chế có thể đóng vai trò bổ sung quan trọng cho nhu cầu xây dựng ngày càng tăng.

Tuy nhiên, để biến chất thải xây dựng thành nguồn tài nguyên thực sự, TP.HCM cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia. Đây được xem là nền tảng để thành phố giảm phụ thuộc vào khai thác tài nguyên tự nhiên và hướng tới phát triển đô thị bền vững.