Trung Quốc tăng cường biện pháp kiểm soát xuất khẩu trong bối cảnh gia tăng sử dụng công cụ chính sách

Trong 5 năm qua, Trung Quốc đã tăng cường các biện pháp kiểm soát xuất khẩu với tần suất ngày càng cao, gần như tăng gấp ba so với giai đoạn 5 năm trước đó. Theo Phòng Thương mại châu Âu tại Trung Quốc, xu hướng này phản ánh mức độ sẵn sàng của Bắc Kinh trong việc tận dụng vị thế của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới trong chuỗi cung ứng toàn cầu để theo đuổi các mục tiêu địa chính trị, đặc biệt trong bối cảnh cuộc gặp giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến diễn ra tại Bắc Kinh vào tháng 5.

Tăng cường kiểm soát xuất khẩu và mở rộng “địa kinh tế”

Phát hiện được Phòng Thương mại châu Âu tại Trung Quốc công bố sau khi Bắc Kinh tháng này công bố các quy định rộng rãi, cho phép cơ quan chức năng xử phạt các công ty nước ngoài vì tiến hành thẩm định chuyên sâu đối với các nhà cung cấp Trung Quốc, đồng thời có thể áp dụng lệnh cấm xuất cảnh đối với những cá nhân vi phạm.

Từ năm 2020, Trung Quốc chuyển sang sử dụng các biện pháp kiểm soát “địa kinh tế” nhằm đạt mục tiêu địa chính trị. Các biện pháp này bao gồm việc sử dụng 10 lần các điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng toàn cầu, ví dụ như xuất khẩu đất hiếm, và 10 lần khác sử dụng các biện pháp kinh tế. Bắc Kinh cũng được cho là đã tăng cường áp dụng các biện pháp này để đáp trả các kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đối với các sản phẩm như vi mạch.

Diễn biến nổi bật gần đây

Đỉnh điểm năm ngoái, Trung Quốc tiến hành kiểm soát xuất khẩu các khoáng sản quan trọng, nhằm gây sức ép để buộc Mỹ đi đến thỏa thuận đình chiến trong cuộc chiến thương mại song phương.

Giới phân tích cho rằng việc Trung Quốc sử dụng ngày càng nhiều các biện pháp kiểm soát xuất khẩu là một thông điệp gửi đến các quốc gia khác, trong đó có Mỹ: Bắc Kinh sẵn sàng đáp trả các nỗ lực đóng cửa thị trường đối với hàng hóa Trung Quốc hoặc hạn chế quyền tiếp cận của Trung Quốc đối với các đầu vào công nghiệp hoặc công nghệ quan trọng.

Số liệu và bối cảnh kinh tế

Với thặng dư thương mại kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD vào năm ngoái, Trung Quốc đang phụ thuộc lớn vào xuất khẩu ròng để đạt mục tiêu tăng trưởng và bù đắp cho tình trạng nhu cầu trong nước ảm đạm. Sự phụ thuộc này vẫn duy trì ngay cả khi Trung Quốc rót mạnh vốn đầu tư công vào các ngành công nghiệp tiên tiến nhằm cạnh tranh với Mỹ về lợi thế công nghệ.

Cơ sở pháp lý và các quy định mới

Trong nhiều năm, Trung Quốc đã xây dựng bộ công cụ pháp lý cho các biện pháp ứng phó thương mại. Năm 2020, nước này ban hành luật kiểm soát xuất khẩu điều chỉnh hàng hóa lưỡng dụng, cùng với các quy định khác liên quan đến đầu tư nước ngoài, thương mại và chống lại các lệnh trừng phạt của nước ngoài nhắm vào hàng hóa của Trung Quốc.

Trước khi các công cụ này được hoàn thiện, Trung Quốc từng áp dụng các biện pháp không chính thức như cắt nguồn cung đất hiếm cho Nhật Bản vào năm 2010 do tranh chấp lãnh thổ, hoặc chặn hàng nhập khẩu từ Australia sau khi Canberra kêu gọi điều tra về virus corona cách đây 5 năm.

Công cụ mới nhất là “Quy chế của Hội đồng Nhà nước về an ninh công nghiệp và chuỗi cung ứng”, có hiệu lực từ ngày 31/3. Theo quy chế, các hành vi “gây hại cho an ninh của chuỗi công nghiệp và cung ứng” của Trung Quốc là bất hợp pháp, đồng thời đặt ra khả năng áp lệnh cấm xuất cảnh đối với người vi phạm.

Cụ thể, Điều 13 nêu nhà chức trách có thể xử lý bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào “tiến hành các hoạt động thu thập thông tin liên quan đến chuỗi công nghiệp và cung ứng ở Trung Quốc”. Điều 15 trao cho cơ quan chức năng quyền lực rộng rãi để điều tra và áp biện pháp xử lý đối với bất kỳ tổ chức hoặc cá nhân nước ngoài nào gây “gián đoạn các giao dịch bình thường” với các đối tác Trung Quốc. Điều 16 cho biết đối với các tổ chức và cá nhân vi phạm, nhà chức trách có thể “cấm hoặc hạn chế” xuất cảnh.

Tác động và nhận định

Giới phân tích cho rằng các biện pháp này giúp Trung Quốc có khả năng phản ứng với các quy định của Mỹ, chẳng hạn như cuộc điều tra theo Điều 301 do Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) tiến hành gần đây nhằm áp thuế quan mới lên hàng hóa nhập khẩu sau khi thuế đối ứng của ông Trump bị Tòa án Tối cao Mỹ vô hiệu hóa.

Đồng thời, đạo luật “to lớn, đẹp đẽ” của ông Trump vào năm ngoái cũng bao gồm các biện pháp hạn chế về chuỗi cung ứng đối với các sản phẩm từ Trung Quốc, theo nhận định của giới luật sư.

Ông Jens Eskelund, Chủ tịch Phòng Thương mại châu Âu tại Trung Quốc, cho biết Trung Quốc cần một số biện pháp kiểm soát xuất khẩu vì “vấn đề an ninh cứng” và những lo ngại về việc nước khác “vũ khí hóa thương mại” là có thể hiểu được. Tuy nhiên, ông cảnh báo rằng việc sử dụng các biện pháp như vậy có thể dẫn tới nguy cơ “cuộc đua xuống đáy”.

“Chúng ta thực sự cần các bên lùi lại, có cái nhìn hợp lý về vấn đề này và tự hỏi liệu cách làm này có thực sự mang lại lợi ích tốt nhất cho tất cả các bên hay không,” ông Eskelund nói.

Ông cũng cho rằng Trung Quốc có cơ hội, với vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu, để chứng minh có thể bất đồng với các nước khác nhưng không mạo hiểm với sự thịnh vượng toàn cầu.

Về mục tiêu chính sách, ông Dai Menghao, luật sư về tuân thủ thương mại tại King & Wood, nhận xét: “Chính phủ Trung Quốc muốn có một bộ công cụ khá rộng để phản ứng lại một loạt các động thái của các chính phủ nước ngoài”.