Có một câu nói quen thuộc trên Phố Wall: "Thị trường chứng khoán không phải là nền kinh tế”. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay, ranh giới giữa hai yếu tố này dường như đang mờ đi.
Trong vài năm qua, các chỉ số chứng khoán Mỹ liên tiếp lập kỷ lục nhờ làn sóng đầu tư mạnh mẽ vào trí tuệ nhân tạo (AI). Giá trị vốn hóa của thị trường chứng khoán Mỹ hiện đã vượt 75 ngàn tỷ USD, cao gấp khoảng 2.5 lần quy mô GDP hàng năm của nền kinh tế Mỹ, là tỷ lệ cao nhất từ trước đến nay.
Phần lớn giá trị này mới chỉ tồn tại trên giấy, phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư về lợi nhuận trong tương lai. Tuy nhiên, cơn sốt AI cũng đang tạo ra những tác động rất thực đối với nền kinh tế khi thúc đẩy hàng ngàn tỷ USD đầu tư vào nhà máy bán dẫn, trung tâm dữ liệu, nhà máy điện và hệ thống truyền tải điện.
Bên cạnh đó, sự gia tăng giá trị tài sản tài chính cũng đang kích thích chi tiêu của người tiêu dùng, đặc biệt là nhóm người giàu. Khi danh mục cổ phiếu tăng giá, họ sẵn sàng chi nhiều hơn cho các kỳ nghỉ xa xỉ, thiết bị điện tử đắt tiền hay các nhà hàng cao cấp.
Chính dòng vốn đầu tư và tiêu dùng này đã góp phần giúp kinh tế Mỹ đứng vững trong bối cảnh lạm phát cao, thuế quan gia tăng và căng thẳng địa chính trị.
Tuy nhiên, điều đó cũng khiến nền kinh tế trở nên dễ tổn thương hơn.
AI trở thành trụ cột của cả thị trường lẫn nền kinh tế
Theo khảo sát các nhà quản lý quỹ toàn cầu của Bank of America trong tháng 7/2026, nguy cơ lớn nhất đối với thị trường tài chính hiện nay là bong bóng AI vỡ. Đồng thời, đây cũng đang trở thành một trong những rủi ro lớn nhất đối với nền kinh tế Mỹ.
"Điều đang chống đỡ mọi thứ chính là câu chuyện AI", ông Torsten Slok, nhà kinh tế trưởng của Apollo Global Management, nhận định.
Ông Adam Turnquist, Chiến lược gia kỹ thuật trưởng của LPL Financial, cho biết khoảng một nửa mức tăng của chỉ số S&P 500 trong năm nay đến từ các cổ phiếu liên quan đến AI.
Theo ông, tăng trưởng kinh tế Mỹ cũng ngày càng phụ thuộc vào làn sóng đầu tư xây dựng hạ tầng phục vụ AI. "Thị trường hiện gần như chỉ còn là một vụ đặt cược vào AI", ông nói.
Trong những tuần gần đây, chứng khoán Mỹ đã có dấu hiệu rung lắc khi nhà đầu tư bắt đầu lo ngại sự phụ thuộc quá lớn vào một nhóm ngành duy nhất.
Tuy vậy, đây không phải lần đầu tiên thị trường phản ứng như vậy. Trong vài năm qua, mỗi khi xuất hiện thông tin bất lợi về AI, cổ phiếu thường giảm mạnh nhưng nhanh chóng phục hồi chỉ sau vài phiên.
Ngay cả nhiều chuyên gia tin rằng bong bóng AI đang hình thành cũng chưa dám khẳng định thời điểm hiện nay sẽ là lúc bong bóng vỡ.
Vì sao lần này có thể khác?
Thông thường, biến động trên thị trường chứng khoán không nhất thiết kéo theo suy giảm của nền kinh tế thực.
Một ví dụ điển hình là sự kiện "Thứ Hai đen tối" (Black Monday) năm 1987, khi chỉ số Dow Jones giảm hơn 20% chỉ trong một phiên - mức giảm lớn nhất lịch sử. Tuy nhiên, các chỉ số kinh tế như tăng trưởng GDP hay tỷ lệ thất nghiệp khi đó gần như không bị ảnh hưởng đáng kể.
Điểm khác biệt hiện nay nằm ở quy mô khổng lồ của thị trường chứng khoán.
Các nghiên cứu kinh tế chỉ ra rằng cứ mỗi 100 USD tài sản chứng khoán tăng thêm, người dân sẽ chi tiêu nhiều hơn khoảng 3 USD cho hàng hóa và dịch vụ. Đây là hiện tượng được gọi là "hiệu ứng của cải" (wealth effect).
Điều này cũng diễn ra theo chiều ngược lại. Nếu giá cổ phiếu giảm, người dân sẽ có xu hướng cắt giảm chi tiêu.
Với quy mô thị trường hiện nay, nếu chứng khoán Mỹ giảm 30%, chi tiêu tiêu dùng có thể giảm gần 700 tỷ USD - mức đủ để đẩy nền kinh tế vào suy thoái hoặc ít nhất đưa nền kinh tế đến rất gần kịch bản đó.
"Những thời điểm thị trường được định giá cao nhất cũng là lúc hiệu ứng của cải tác động mạnh nhất", ông Gabriel Chodorow-Reich, giáo sư kinh tế Đại học Harvard, nhận định.
"Magnificent Seven" nắm giữ vận mệnh thị trường
Một đặc điểm khác của thị trường hiện nay là mức độ tập trung rất lớn vào một số ít doanh nghiệp.
Nhóm Magnificent Seven gồm Meta, Alphabet, Amazon, Apple, Tesla, Nvidia và Microsoft hiện chiếm khoảng 25% tổng giá trị của toàn bộ các doanh nghiệp niêm yết tại Mỹ.
Do phần lớn hoạt động đầu tư hiện nay đều xoay quanh AI, bất kỳ cú sảy chân nào của các doanh nghiệp công nghệ hàng đầu cũng có thể tạo ra tác động lan tỏa lớn đối với nền kinh tế.
"Nó sẽ lan sang phần còn lại của nền kinh tế", ông Roger Aliaga-Diaz, nhà kinh tế trưởng khu vực châu Mỹ của Vanguard, nhận định.
Theo các chuyên gia, nếu các doanh nghiệp nhận thấy khoản đầu tư vào AI không mang lại hiệu quả nhanh như kỳ vọng, họ có thể cắt giảm chi tiêu.
Điều đó sẽ buộc các phòng thí nghiệm AI cùng các nhà cung cấp phải hạ dự báo tăng trưởng, kéo theo làn sóng bán tháo trên thị trường chứng khoán.
Khi giá cổ phiếu giảm, việc huy động vốn sẽ trở nên khó khăn và đắt đỏ hơn, khiến nhiều dự án xây dựng trung tâm dữ liệu, nhà máy điện hay hạ tầng AI bị trì hoãn hoặc hủy bỏ.
Hệ quả là ngành xây dựng có thể phải cắt giảm lao động, trong khi người tiêu dùng giàu có cũng thu hẹp chi tiêu do tài sản tài chính suy giảm, tạo ra vòng xoáy tiêu cực đối với nền kinh tế.
Bong bóng AI chưa chắc sẽ vỡ ngay
Dù vậy, nhiều chuyên gia cho rằng rủi ro trên chưa đồng nghĩa bong bóng AI sẽ sớm vỡ.
Các doanh nghiệp AI lớn đã huy động được lượng vốn khổng lồ trong những năm qua, đủ để tiếp tục đầu tư ngay cả khi dòng vốn mới chậm lại. Bên cạnh đó, nhu cầu sử dụng các công cụ AI cũng chưa chắc sẽ giảm chỉ vì thị trường bớt hưng phấn.
Một số nhà kinh tế thậm chí cho rằng nếu bong bóng AI xì hơi, dòng vốn có thể chuyển sang các lĩnh vực khác như từng xảy ra sau khi bong bóng dot-com vỡ đầu những năm 2000.
Khi đó, kinh tế Mỹ vẫn rơi vào suy thoái năm 2001 nhưng mức độ tương đối nhẹ nhờ Fed nhanh chóng cắt giảm lãi suất.
Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay khác biệt đáng kể.
Lạm phát đã duy trì ở mức cao trong nhiều năm, khiến Fed có ít dư địa hơn để hạ lãi suất nếu nền kinh tế gặp cú sốc. "Chính sách tiền tệ đóng vai trò rất lớn trong việc quyết định liệu sự suy giảm đầu tư ở một lĩnh vực có lan sang toàn bộ nền kinh tế hay không", ông Chodorow-Reich nói.
Thị trường đang đặt kỳ vọng quá lớn?
Các nhà kinh tế thừa nhận rất khó dự báo chính xác thời điểm bong bóng tài sản vỡ.
Cựu Chủ tịch Fed Alan Greenspan từng cảnh báo về hiện tượng "hưng phấn phi lý" (irrational exuberance) từ năm 1996, nhưng phải hơn ba năm sau bong bóng dot-com mới thực sự sụp đổ.
Dẫu vậy, nhiều chuyên gia cho rằng rủi ro đang gia tăng khi thị trường hiện đặt kỳ vọng quá lớn vào AI.
Chỉ cần các doanh nghiệp AI công bố lợi nhuận thấp hơn dự báo hoặc thời gian hoàn vốn của các dự án kéo dài hơn kỳ vọng, nhà đầu tư có thể phải điều chỉnh lại toàn bộ giả định định giá.
"Nếu nhà đầu tư được thông báo rằng thay vì hoàn vốn trong 5-7 năm, các dự án sẽ cần 15-20 năm, đó là một khác biệt rất lớn", ông Ryan Cummings, Chánh văn phòng Viện Nghiên cứu Chính sách Kinh tế Đại học Stanford, nhận định.
Ông cho rằng hiện tại "gánh nặng chứng minh" vẫn thuộc về những người hoài nghi AI.
"Nhưng khi những thông tin gây thất vọng xuất hiện ngày càng nhiều, gánh nặng đó sẽ chuyển sang phía những người lạc quan”.
