Từ sản xuất ray thép đến chế tạo thiết bị, toa tàu và cấu kiện hạ tầng, doanh nghiệp Việt đang chuẩn bị tham gia các dự án đường sắt quy mô lớn. Tuy nhiên, để đi xa hơn vai trò cung ứng vật liệu và thi công, doanh nghiệp cần từng bước đáp ứng yêu cầu công nghệ, tiêu chuẩn và năng lực sản xuất chuyên biệt.
Đường sắt mở thêm dư địa cho doanh nghiệp trong nước
Tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam dài khoảng 1.541 km, tốc độ thiết kế 350 km/h, đi qua 15 tỉnh, thành phố, với 23 ga hành khách và 5 ga hàng hóa. Dự án có sơ bộ tổng mức đầu tư hơn 1,7 triệu tỷ đồng, tương đương hơn 67 tỷ USD, dự kiến cơ bản hoàn thành vào năm 2035.
Quy mô đầu tư này đặt ra nhu cầu lớn về vật liệu, thiết bị, kết cấu hạ tầng và dịch vụ kỹ thuật. Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp trong nước mở rộng sản xuất, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng đường sắt thay vì chỉ đảm nhận các công việc xây lắp thông thường.
Một số doanh nghiệp đã bắt đầu chuẩn bị năng lực từ những lĩnh vực cụ thể. Tại Dung Quất, Hòa Phát đang đầu tư nhà máy sản xuất ray và thép đặc biệt với tổng vốn hơn 10.000 tỷ đồng, công suất thiết kế 700.000 tấn/năm. Theo thông tin doanh nghiệp công bố tháng 9/2026, dự án đã hoàn thành gần 70% tiến độ xây dựng và đang đẩy nhanh việc lắp đặt thiết bị. Sản phẩm ray đường sắt tốc độ cao đầu tiên dự kiến ra lò trong năm 2027.
Nhà máy sử dụng dây chuyền công nghệ của SMS Group (Đức), hướng đến sản xuất ray theo các tiêu chuẩn quốc tế. Việc đầu tư vào dòng sản phẩm này cho thấy doanh nghiệp thép trong nước đang tìm cách mở rộng từ cung ứng vật liệu phổ thông sang nhóm sản phẩm có yêu cầu kỹ thuật cao hơn.
Ở lĩnh vực cơ khí và phương tiện đường sắt, THACO đang phát triển Tổ hợp Công nghiệp đường sắt và Cơ khí đa dụng tại KCN THACO Bình Cơ (TP.HCM), quy mô 320 ha. Doanh nghiệp định hướng phát triển các sản phẩm như đầu máy, toa xe, thiết bị chuyên dụng đường sắt, cấu kiện bê tông và thiết bị phục vụ thi công hạ tầng.
THACO cũng hợp tác với Hyundai Rotem để tiếp nhận công nghệ, đào tạo kỹ sư và từng bước phát triển năng lực sản xuất trong nước. Theo kế hoạch được công bố, giai đoạn 2026 - 2027 tập trung xây dựng nền tảng, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và nghiên cứu sản xuất một số linh kiện nội, ngoại thất cùng thanh nhôm định hình phục vụ chế tạo toa tàu.
Các bước chuẩn bị này cho thấy doanh nghiệp Việt đang tiếp cận thị trường đường sắt từ những vị trí khác nhau. Hòa Phát tập trung vào ray thép và vật liệu đầu vào, trong khi THACO hướng đến cơ khí, phương tiện và thiết bị. Nếu các kế hoạch được triển khai đúng tiến độ, năng lực sản xuất trong nước có thể được mở rộng theo nhiều khâu của ngành.
Không chỉ đầu tư nhà máy, còn phải làm chủ tiêu chuẩn và công nghệ
Dù đã có những dự án sản xuất cụ thể, việc tham gia đường sắt tốc độ cao không đơn thuần là mở rộng dây chuyền công nghiệp hiện có. Các sản phẩm phải đáp ứng yêu cầu nghiêm ngặt về độ bền, độ chính xác, tính ổn định, khả năng tương thích và an toàn trong điều kiện vận hành ở tốc độ cao.
Với ray thép, nhà sản xuất phải kiểm soát chất lượng vật liệu, hình học sản phẩm và khuyết tật bên trong. Với toa tàu, các bộ phận cơ khí cần đáp ứng yêu cầu về kết cấu, độ bền và khả năng tích hợp với những hệ thống điện, điều khiển. Trong khi đó, cấu kiện đường ray và nền đường phải phù hợp với điều kiện địa chất, tải trọng và yêu cầu vận hành của từng tuyến.
Những thách thức này cũng là lý do Bộ Xây dựng đã phê duyệt, đặt hàng ba nhiệm vụ nghiên cứu công nghệ chiến lược trong lĩnh vực đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị. Các nhiệm vụ gồm nghiên cứu sản xuất ray, phụ kiện và bộ ghi; phát triển kết cấu đường ray; cùng công nghệ xử lý đất yếu nền đường và vùng chuyển tiếp công trình. Thời gian thực hiện dự kiến 48 tháng, hoàn thành trước ngày 31/12/2030.
Đáng chú ý, quá trình phát triển công nghiệp đường sắt còn đòi hỏi hệ thống tiêu chuẩn thống nhất. Theo thông tin từ Ban Quản lý dự án Thăng Long, danh mục tiêu chuẩn áp dụng cho dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam đã nghiên cứu 605 tiêu chuẩn. Trong đó, 225 tiêu chuẩn đã được xây dựng hoặc chuyển đổi thành TCVN; 12 tiêu chuẩn đang chuyển đổi; 187 tiêu chuẩn đã được biên dịch sang tiếng Việt và tiếp tục chuyển đổi; còn 181 tiêu chuẩn chưa được dịch.
Hệ thống tiêu chuẩn là căn cứ để doanh nghiệp thiết kế, sản xuất, thử nghiệm và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Nếu các yêu cầu kỹ thuật được xác định rõ từ đầu, nhà sản xuất trong nước sẽ thuận lợi hơn khi lựa chọn công nghệ, đầu tư thiết bị và phối hợp với các đối tác quốc tế.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần có đơn hàng đủ ổn định để duy trì sản xuất, tích lũy kinh nghiệm và hoàn vốn đầu tư. Những thiết bị chuyên dụng cho đường sắt thường đòi hỏi chi phí nghiên cứu, thử nghiệm và kiểm định lớn. Vì vậy, khả năng tham gia không chỉ phụ thuộc vào quy mô vốn mà còn ở năng lực kỹ thuật, nhân lực và khả năng đáp ứng các yêu cầu của chủ đầu tư.
Từ tham gia từng hạng mục đến nâng cao năng lực công nghiệp
Một hướng đi được đặt ra là kết nối doanh nghiệp với các viện nghiên cứu và trường đại học, đồng thời hợp tác với nhà sản xuất quốc tế để tiếp nhận công nghệ. Trong mô hình này, cơ quan quản lý định hướng và đặt hàng; viện, trường nghiên cứu, đào tạo và kiểm chứng công nghệ; doanh nghiệp chịu trách nhiệm đưa kết quả vào sản xuất.
Cách tiếp cận này giúp hoạt động nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tế, thay vì dừng ở sản phẩm thử nghiệm. Doanh nghiệp cũng có điều kiện tiếp cận công nghệ theo từng giai đoạn, từ sản xuất linh kiện, cấu kiện đến lắp ráp, kiểm thử và tiến tới đảm nhận những công đoạn phức tạp hơn.
Với Hòa Phát, THACO và các doanh nghiệp tham gia lĩnh vực cơ khí, điện, tự động hóa, viễn thông, phần mềm, cơ hội không chỉ nằm ở dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam mà còn ở mạng lưới đường sắt đô thị và các tuyến đường sắt điện khí hóa trong tương lai.
Tuy nhiên, mức độ tham gia thực chất cần được đánh giá bằng sản phẩm đã đáp ứng tiêu chuẩn, năng lực sản xuất được chứng minh và tỷ lệ giá trị tạo ra trong nước, thay vì chỉ dựa vào quy mô đầu tư hoặc kế hoạch công bố. Đây sẽ là yếu tố quyết định doanh nghiệp Việt có thể tiến từ vai trò nhà cung cấp một số hạng mục lên vị trí sâu hơn trong chuỗi giá trị công nghiệp đường sắt.
