Hà Nội đang lấy ý kiến người dân về phương án tiếp nhận 4.006,38 ha từ tỉnh Phú Thọ, gồm phần lớn diện tích Vườn quốc gia Ba Vì và vùng đệm. Đề xuất này tiếp nối quá trình nhiều lần thay đổi địa giới Thủ đô, gắn với yêu cầu quản lý rừng, tổ chức không gian và phát triển liên kết vùng.
Từ những lần mở rộng, thu hẹp đến diện mạo Hà Nội hiện nay
Theo phương án đang được lấy ý kiến, Hà Nội dự kiến tiếp nhận 4.006,38 ha từ Phú Thọ, trong đó 2.529,38 ha thuộc Vườn quốc gia Ba Vì và 1.477 ha vùng đệm. Phần diện tích liên quan đến xã Thịnh Minh, xã Lương Sơn và phường Kỳ Sơn của tỉnh Phú Thọ, dự kiến được điều chỉnh về địa giới hai xã Ba Vì và Yên Xuân của Hà Nội.
Mục tiêu của phương án là thống nhất quản lý khu vực Vườn quốc gia Ba Vì, nâng cao hiệu quả bảo vệ tài nguyên rừng và tạo thuận lợi cho công tác quản lý tại địa bàn giáp ranh giữa hai địa phương.
Trong lịch sử, địa giới Hà Nội đã nhiều lần thay đổi theo yêu cầu quản lý và phát triển. Theo tài liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, tên gọi Hà Nội xuất hiện chính thức năm 1831, dưới triều vua Minh Mạng, khi một tỉnh mang tên Hà Nội được thành lập tại Bắc Kỳ. Đến năm 1888, thành phố Hà Nội được thành lập theo sắc lệnh của Tổng thống Pháp, chủ yếu trên địa bàn nội thành thuộc hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận, bao gồm thành Thăng Long.
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Hà Nội trở thành Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Thành phố khi đó được tổ chức thành 17 khu nội thành và 5 khu ngoại thành gồm Đống Đa, Đại La, Lãng Bạc, Đề Thám và Mê Linh.
Năm 1961, Quốc hội khóa II thông qua nghị quyết mở rộng địa giới Hà Nội. Thành phố tiếp nhận 18 xã, 6 thôn và một thị trấn của tỉnh Hà Đông; 29 xã và một thị trấn của tỉnh Bắc Ninh; 17 xã và một phần thôn thuộc tỉnh Vĩnh Phúc, cùng một xã của tỉnh Hưng Yên. Sau điều chỉnh, Hà Nội có 4 khu phố nội thành là Ba Đình, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Đống Đa và 4 huyện ngoại thành gồm Thanh Trì, Từ Liêm, Gia Lâm, Đông Anh.
Đợt mở rộng tiếp theo diễn ra năm 1978. Hà Nội được bổ sung 5 huyện Ba Vì, Thạch Thất, Phúc Thọ, Đan Phượng, Hoài Đức và thị xã Sơn Tây từ tỉnh Hà Sơn Bình, cùng hai huyện Mê Linh và Sóc Sơn từ tỉnh Vĩnh Phú. Ngoài ra, thành phố tiếp nhận thêm 3 xã thuộc huyện Chương Mỹ, 7 xã thuộc huyện Quốc Oai, 4 xã thuộc huyện Thường Tín và một xã thuộc huyện Thanh Oai của tỉnh Hà Sơn Bình.
Đến năm 1981, các khu phố nội thành được đổi thành quận, còn tiểu khu được gọi là phường. Bốn quận Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng và Hoàn Kiếm lần lượt có 15, 24, 22 và 18 phường.
Tuy nhiên, địa giới Thủ đô không chỉ mở rộng. Năm 1991, Quốc hội khóa VIII quyết định chuyển huyện Mê Linh về tỉnh Vĩnh Phú; thị xã Sơn Tây cùng 5 huyện Hoài Đức, Phúc Thọ, Đan Phượng, Ba Vì và Thạch Thất về tỉnh Hà Tây. Sau đợt điều chỉnh, Hà Nội còn 4 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành gồm Đông Anh, Gia Lâm, Sóc Sơn, Thanh Trì và Từ Liêm.
Năm 2008, Hà Nội thực hiện đợt mở rộng địa giới quy mô lớn, tiếp nhận toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh của tỉnh Vĩnh Phúc và 4 xã Đông Xuân, Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình. Việc mở rộng tạo thêm quỹ đất để phát triển các khu chức năng quy mô lớn, trong đó có Khu công nghệ cao Hòa Lạc, các cơ sở giáo dục đại học và Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam.
Đến năm 2025, Việt Nam triển khai sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp trên phạm vi cả nước. Theo Nghị quyết 202/2025/QH15, Hà Nội thuộc nhóm 11 tỉnh, thành phố không thực hiện sáp nhập cấp tỉnh. Sau sắp xếp, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố; Hà Nội tổ chức lại hệ thống hành chính cơ sở thành 126 xã, phường.
Thống nhất quản lý Vườn quốc gia Ba Vì, tính toán dư địa phát triển
Đánh giá về đề xuất điều chỉnh hơn 4.000 ha từ Phú Thọ, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Dĩnh cho rằng chủ trương này phù hợp với yêu cầu quản lý lãnh thổ và phát triển hiện nay.
Theo ông Dĩnh, phần diện tích dự kiến chuyển về Hà Nội chủ yếu là đất rừng thuộc Vườn quốc gia Ba Vì. Khi khu vực này nằm trong cùng một địa giới hành chính, công tác bảo vệ rừng, bảo tồn hệ sinh thái và giải quyết các vấn đề phát sinh tại khu vực giáp ranh có thể được thực hiện thuận lợi hơn.
Một vấn đề khác được ông Dĩnh đề cập là quy mô diện tích của Thủ đô. Dù là trung tâm chính trị, kinh tế lớn của cả nước, Hà Nội hiện có diện tích tự nhiên khoảng 3.359,84 km², xếp thứ 32 trong số 34 tỉnh, thành phố.
Từ kinh nghiệm mở rộng địa giới năm 2008, ông Dĩnh nhận định việc bổ sung không gian lãnh thổ có thể tạo điều kiện triển khai các dự án chiến lược, tăng cường liên kết vùng và khai thác nguồn lực phục vụ phát triển. Tuy nhiên, việc điều chỉnh cần xuất phát từ nhu cầu quản lý thực tế, đồng thời cân đối lợi ích giữa các địa phương, lợi ích quốc gia và quyền lợi chính đáng của người dân.
Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cũng nhấn mạnh, mọi phương án chia tách, sáp nhập hoặc điều chỉnh địa giới hành chính phải tuân thủ Hiến pháp, Luật Tổ chức chính quyền địa phương và các quy định pháp luật liên quan. Trong quá trình này, lấy ý kiến nhân dân là bước bắt buộc, nhằm bảo đảm tính dân chủ và cơ sở pháp lý cho việc triển khai.
Với phương án đang được xem xét, việc điều chỉnh địa giới không chỉ liên quan đến ranh giới quản lý giữa Hà Nội và Phú Thọ mà còn đặt ra yêu cầu phối hợp trong bảo tồn tài nguyên rừng, quản lý khu vực giáp ranh và tổ chức không gian phát triển của hai địa phương.
