Khu vực doanh nghiệp nhà nước đang quản lý khối tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, song tiến trình cổ phần hóa giai đoạn vừa qua vẫn chưa đạt kỳ vọng do nhiều vướng mắc về thể chế và cơ chế tài chính. Trong bối cảnh đó, Thông tư 103/2026/TT-BTC được ban hành nhằm cụ thể hóa Nghị định 57/2026/NĐ-CP, đồng thời đưa ra nhiều quy định mới về xử lý tài chính, định giá doanh nghiệp và minh bạch thông tin để hỗ trợ quá trình chuyển đổi.
DNNN nắm giữ 4,5 triệu tỷ đồng tài sản, Thông tư 103 được kỳ vọng thúc đẩy cổ phần hóa
Doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế khi nắm giữ khối lượng lớn tài sản và nguồn vốn. Tuy nhiên, quá trình cổ phần hóa vẫn diễn ra chậm so với kế hoạch, đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế và tháo gỡ các vướng mắc trong quá trình chuyển đổi.
Theo số liệu đến cuối năm 2025, cả nước có 695 doanh nghiệp nhà nước, gồm 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần hoặc vốn góp chi phối.
Tổng tài sản của khu vực này đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu khoảng 2,02 triệu tỷ đồng. Doanh thu đạt gần 2,9 triệu tỷ đồng, lợi nhuận trước thuế khoảng 261.000 tỷ đồng và đóng góp ngân sách nhà nước khoảng 390.000 tỷ đồng.
Theo Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước, khu vực DNNN được xác định tiếp tục giữ vai trò nòng cốt và cần đẩy mạnh quá trình cơ cấu lại theo hướng thực chất, hiệu quả, giảm đầu mối và nâng cao quy mô hoạt động.
Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2045 có khoảng 60 doanh nghiệp nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và 5 doanh nghiệp lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.
Đồng thời, văn bản cũng định hướng tái cơ cấu Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) theo mô hình kinh doanh vốn chuyên nghiệp, tiến tới hình thành Quỹ đầu tư quốc gia.
Để triển khai chủ trương này, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 57/2026/NĐ-CP ngày 12/2/2026 về cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp.
Theo quy định, quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ phải gắn với mục tiêu nâng cao hiệu quả hoạt động, tăng năng lực cạnh tranh và bảo đảm công khai, minh bạch trong xử lý vốn và tài sản nhà nước.
Nhiều điểm nghẽn khiến tiến trình cổ phần hóa kéo dài
Theo đánh giá trong báo cáo, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn giai đoạn 2021-2025 vẫn chậm hơn kế hoạch, trong khi nhiều phương án tại các tập đoàn, tổng công ty lớn phải kéo dài thời gian chuẩn bị.
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết hiện vẫn còn gần 70 doanh nghiệp có nguồn gốc từ cổ phần hóa chưa đáp ứng điều kiện về cơ cấu cổ đông, gồm 21 doanh nghiệp thuộc nhóm F1 và 46 doanh nghiệp thuộc nhóm F2.
Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là sự thiếu đồng bộ giữa cơ chế giao vốn và quyền tự chủ trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, việc xác định giá trị quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất vẫn là khâu mất nhiều thời gian do phải trải qua nhiều bước thẩm định và phê duyệt.
Việc xử lý các khoản nợ tồn đọng, đầu tư ngoài ngành trước khi chuyển sang mô hình công ty cổ phần cũng gặp khó khăn khi tiêu chí phân loại nợ chưa đủ cụ thể, ảnh hưởng đến tiến độ định giá doanh nghiệp.
Ngoài các yếu tố về kỹ thuật và pháp lý, tâm lý thận trọng của đội ngũ quản lý doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển đổi cũng được xem là một trong những rào cản, khi ranh giới giữa rủi ro kinh doanh theo cơ chế thị trường và sai phạm trong quản lý vốn nhà nước chưa được phân định rõ.
Thông tư 103 bổ sung nhiều quy định mới về tài chính và định giá
Nhằm triển khai Nghị định số 57/2026/NĐ-CP, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 103/2026/TT-BTC hướng dẫn cổ phần hóa doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.
Theo quy định mới, doanh nghiệp phải thực hiện đối chiếu, xác nhận và phân loại đầy đủ các khoản nợ phải thu, nợ phải trả trước khi tiến hành định giá doanh nghiệp.
Đối với các khoản nợ khó đòi hoặc công nợ tồn đọng kéo dài, doanh nghiệp phải xác định rõ trách nhiệm và hoàn thành việc xử lý tài chính trước thời điểm định giá nhằm phản ánh đúng tình hình tài chính.
Thông tư cũng quy định việc xử lý tài chính tại thời điểm doanh nghiệp chính thức chuyển sang hoạt động theo mô hình công ty cổ phần nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi được thực hiện đầy đủ ở cả hai giai đoạn.
Một điểm đáng chú ý khác là phương pháp xác định giá trị doanh nghiệp được điều chỉnh theo hướng bám sát giá thị trường.
Đối với tài sản hiện vật như nhà cửa, máy móc, thiết bị, việc định giá được thực hiện trên cơ sở giá mua mới, chi phí vận chuyển, lắp đặt và tỷ lệ chất lượng còn lại của tài sản, trong đó mức chất lượng còn lại không thấp hơn 20% đối với máy móc và nhà cửa.
Thông tư cũng quy định thời hạn tối đa 15 ngày để hoàn tất việc bàn giao tài sản và hồ sơ giữa doanh nghiệp nhà nước và công ty cổ phần sau khi xác định lại vốn nhà nước và được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cổ phần hóa có trách nhiệm công khai đầy đủ thông tin, dự thảo điều lệ và các tài liệu liên quan trên trang thông tin điện tử của doanh nghiệp cũng như cổng thông tin của cơ quan đại diện chủ sở hữu trước khi thực hiện bán cổ phần.
Theo nội dung phân tích, bên cạnh các quy định mới của Thông tư 103, việc thúc đẩy cổ phần hóa vẫn cần thêm các giải pháp mang tính thể chế.
Trong đó, việc nâng cao vai trò của SCIC theo định hướng phát triển thành Quỹ đầu tư quốc gia được kỳ vọng sẽ tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn.
Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế bảo vệ người quản lý doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi bằng việc phân định rõ giữa rủi ro kinh doanh khách quan và hành vi vi phạm trong quản lý vốn nhà nước.
Theo định hướng tại Nghị quyết số 79-NQ/TW, việc xây dựng quy trình đánh giá độc lập, minh bạch để xác định bản chất vụ việc, cùng với phát huy vai trò của các tổ chức tư vấn định giá và kiểm toán độc lập, được kỳ vọng sẽ góp phần giảm áp lực cho người quản lý và tạo điều kiện thúc đẩy quá trình cổ phần hóa.
Với việc ban hành Thông tư 103/2026/TT-BTC, Bộ Tài chính đã bổ sung nhiều quy định mới liên quan đến xử lý tài chính, định giá doanh nghiệp, bàn giao tài sản và minh bạch thông tin trong quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, để đẩy nhanh tiến độ chuyển đổi đối với khu vực đang nắm giữ khoảng 4,5 triệu tỷ đồng tài sản, quá trình hoàn thiện thể chế, nâng cao vai trò của SCIC và xây dựng cơ chế bảo vệ người quản lý vẫn được xem là những yếu tố quan trọng trong thời gian tới.
