Từ vụ Bảo Tín Minh Châu: lộ chiêu trò 'nuôi 2 sổ' của nhiều doanh nghiệp; chuyên gia cảnh báo quay lại dùng Excel sẽ tăng gánh nặng vận hành

Ngày 6/4, cơ quan Công an thành phố Hà Nội đã khởi tố ông Vũ Minh Châu (founder, chủ thương hiệu vàng Bao Tin Minh Chau), ông Vũ Minh Tú (Trưởng ban trợ lý độc lập), cùng hai nữ kế toán về tội Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng.

Theo dữ kiện điều tra ban đầu, doanh nghiệp vận hành đồng thời nhiều hệ thống phần mềm để quản lý doanh thu và kê khai thuế. Các phần mềm nội bộ như Hivi Gold, Hivi Gold Pro và Excel được sử dụng để ghi nhận doanh thu thực tế, trong khi Misa được dùng để lập báo cáo và kê khai thuế.

Đáng chú ý, từ nửa cuối năm 2024, một phần dữ liệu nội bộ bị xóa hoặc thay đổi trước khi tổng hợp sang hệ thống kế toán chính thức.

Chênh lệch doanh thu giai đoạn 2020–2023

Kết quả trích xuất giai đoạn 2020–2023 cho thấy doanh thu thực tế khoảng 13.700 tỷ đồng, cao hơn 9.700 tỷ đồng so với số liệu kê khai. Cơ quan điều tra cho biết ngân sách nhà nước thất thu khoảng 150 tỷ đồng.

“2 sổ kế toán” và cảnh báo từ cơ quan thuế

Liên quan đến thực trạng “2 sổ kế toán”, Cục Thuế đã phát hành văn bản kêu gọi các đơn vị liên quan phối hợp ngăn chặn hành vi vận hành đồng thời nhiều hệ thống sổ sách nhằm trốn thuế.

Theo Cục Thuế, tình trạng doanh nghiệp sử dụng phần mềm để duy trì đồng thời hai hệ thống kế toán vẫn tồn tại, trong đó một hệ thống dùng để báo cáo cơ quan thuế, còn hệ thống nội bộ ghi nhận đầy đủ doanh thu thực tế nhằm giảm nghĩa vụ thuế.

Cơ quan thuế nhấn mạnh việc thiết lập nhiều hệ thống sổ hoặc công bố báo cáo tài chính không đồng nhất trong cùng kỳ là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm. Trường hợp không ghi nhận đầy đủ doanh thu có thể bị xem là trốn thuế, thậm chí bị xử lý hình sự đối với vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng.

“Đây là các hành vi vi phạm nghiêm trọng pháp luật về thuế cũng như Bộ luật Hình sự”, cơ quan này nhấn mạnh.

Giải thích rủi ro khi vận hành “sổ nội bộ” và “sổ thuế”

Theo ông Lê Văn Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH Kế toán thuế Keytas, “2 sổ” thường gặp là sổ nội bộ và sổ thuế. Sổ nội bộ dùng để lưu trữ trong doanh nghiệp, còn sổ thuế dùng để báo cáo cho cơ quan thuế.

Thông thường, sổ nội bộ ghi nhận đầy đủ doanh thu và chi phí thực tế, nên doanh thu và lợi nhuận trên sổ nội bộ có thể cao hơn so với sổ nộp cho cơ quan thuế. Khi doanh nghiệp ghi nhận hai sổ, phần chênh lệch doanh thu sẽ phát sinh.

Khoản chênh lệch này, theo ông Tuấn, thường được xử lý thông qua tài khoản cá nhân hoặc tiền mặt. Do khách hàng đã thanh toán qua chuyển khoản vào tài khoản doanh nghiệp hoặc tài khoản của chủ hộ kinh doanh.

Như vậy, một phần doanh thu chưa được xuất hóa đơn và chưa được ghi nhận có thể được chuyển vào tài khoản cá nhân hoặc nhận bằng tiền mặt. Điều này khiến doanh nghiệp và hộ kinh doanh đối mặt rủi ro bị phạt vì không xuất hóa đơn khi bán hàng hoặc cung cấp dịch vụ. Theo Nghị định 310/2025/NĐ-CP, mức phạt có thể lên tới 80 triệu đồng.

Bên cạnh đó, với số tiền vào tài khoản cá nhân hoặc nhận tiền mặt (nhưng chưa xuất hóa đơn), ông Tuấn cho rằng doanh thu chưa được ghi nhận sẽ dẫn đến nguy cơ bị truy thu thuế thiếu và có thể bị phạt 1–3 lần số thuế trốn. Trường hợp nghiêm trọng, hành vi trốn thuế có thể bị xử lý hình sự.

Quan điểm về việc quay lại dùng Excel

Ông Tuấn cũng cho biết, tình trạng “2 sổ” thực chất chủ yếu xoay quanh việc kê khống chi phí hoặc ghi nhận thiếu doanh thu. Việc yêu cầu các đơn vị cung cấp phần mềm kế toán chia sẻ dữ liệu chỉ mang tính chất bổ trợ, bởi trên thực tế cơ quan thuế đã triển khai nhiều biện pháp giám sát đối với các hành vi này.

Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp quay lại sử dụng sổ Excel, theo chuyên gia, cách làm này không giải quyết được vấn đề mà còn làm gia tăng gánh nặng vận hành và chi phí rủi ro. Doanh nghiệp sẽ mất thêm thời gian ghi chép thủ công, không tận dụng được khả năng tự động hóa dữ liệu hóa đơn và các tính năng quản trị của phần mềm kế toán chuyên dụng, đồng thời rủi ro sai sót cũng cao hơn.

“Xét về tổng thể, việc sử dụng Excel cho công tác kế toán không mang lại lợi ích đáng kể, mà ngược lại còn làm tăng chi phí vận hành và áp lực kiểm soát rủi ro cho doanh nghiệp”, ông Tuấn nhấn mạnh.