•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Hành vi đầu tư dựa trên trực giác có thể dẫn nhà đầu tư đến các quyết định thua lỗ do những thiên kiến cố hữu trong não. Theo thống kê được lãnh đạo Dragon Capital nêu tại một hội nghị đầu năm, hơn 90% tài khoản đầu tư không có lãi hoặc chỉ lãi dưới 10%; lợi nhuận trên 20%, tương đương hoặc vượt mức tăng của VN-Index, được xem là rất hiếm.
Tại một hội thảo cuối tuần, ông Nguyễn An Huy — Giám đốc quản lý gia sản của Hub Đồng hành thuộc FIDT — dẫn nghiên cứu của nhà tâm lý học Daniel Kahneman, cho rằng tâm lý học hành vi tác động mạnh đến quá trình đầu tư. Trái với giả định về “nhà kinh tế học” lý trí luôn bình tĩnh và logic, nhiều nhà đầu tư vẫn có xu hướng hành xử phi lý theo các cơ chế tư duy khác nhau.
Nghiên cứu chỉ ra nhiều sai lầm xuất phát từ sự xung đột giữa hai hệ thống tư duy: Hệ thống 1 (nhanh, tự động, thiên về cảm tính) và Hệ thống 2 (chậm, phân tích, logic). Trong đa số quyết định hằng ngày, Hệ thống 1 thường chiếm ưu thế nhờ khả năng xử lý tức thì dựa trên kinh nghiệm và thói quen. Tuy nhiên, khi áp dụng vào môi trường tài chính phức tạp, sự nhanh nhạy này có thể tạo ra thiên kiến.
Một rào cản phổ biến là thiên kiến xác nhận. Thay vì phân tích khách quan, nhiều nhà đầu tư quyết định trước bằng trực giác rồi tìm kiếm bằng chứng để ủng hộ lựa chọn đó. Hệ quả là người đầu tư có thể phớt lờ thông tin trái chiều; khi gặp dữ liệu phản biện, niềm tin vào sai lầm ban đầu càng trở nên mạnh mẽ hơn. Từ đó hình thành vòng lặp: quyết định dựa trên mong muốn, sau đó vô thức thu thập thông tin để tự trấn an rằng mình đúng.
Thiên kiến nhận thức muộn thường xuất hiện sau khi một sự kiện đã xảy ra, khiến nhà đầu tư cho rằng họ có thể đã dự báo kết quả. Các câu như “thị trường sẽ sụp đổ” hay “dấu hiệu rất rõ” được mô tả là ảo tưởng của não bộ nhằm tạo cảm giác kiểm soát đối với sự ngẫu nhiên. Cảm giác này khiến nhà đầu tư tin rằng họ có thể dự đoán hoặc phản ứng chính xác với biến động, trong khi biến động đó đã được phản ánh vào giá.
Theo ông An Huy, thiên kiến tránh sự mơ hồ (ambiguity aversion) được cho là mạnh nhất trong tâm lý nhà đầu tư Việt Nam. Ông giải thích rằng nhiều người không sợ rủi ro nếu đã biết xác suất, nhưng lại cực kỳ sợ hãi những gì không rõ ràng. Thiên kiến này có thể khiến danh mục bị giới hạn trong các kênh quen thuộc và đóng cửa với cơ hội mới chỉ vì quy luật của chúng chưa “được cảm nhận”.
Chuyên gia cho rằng nếu tránh được sai lầm từ quyết định cảm tính, tỷ lệ thành công của nhà đầu tư có thể được nâng cao. Quan điểm này được liên hệ với câu nói của Charlie Munger: “Mọi người đều cố tỏ ra thông minh, còn tôi chỉ cố không trở nên ngốc nghếch – và điều đó khó hơn hầu hết mọi người nghĩ.”
Để bắt đầu kiểm soát, chuyên gia nhấn mạnh bước quan trọng là “gọi tên” các thiên kiến và hiểu cách chúng vận hành trong tiềm thức. Các nghiên cứu cho rằng không thể tắt bỏ Hệ thống 1 hay xóa sạch các thiên kiến hoàn toàn; giải pháp là chậm lại để kéo Hệ thống 2 vào phân tích.
Việc rèn luyện thói quen đọc sách dài hơn thay vì lướt các nội dung ngắn trên mạng xã hội được xem là một cách để thoát khỏi lối tư duy nhanh. Đồng thời, thiền định cũng được khuyến nghị như một công cụ giúp quan sát suy nghĩ của bản thân và tạo ra sự tĩnh lặng cần thiết trước khi đưa ra quyết định giao dịch.
Một chiến lược thực tế hơn là sử dụng công cụ thay vì dựa vào ý chí. Nhà đầu tư được khuyến nghị thiết lập các nguyên tắc cứng và ủy nhiệm thực thi cho một bên thứ ba hoặc hệ thống tự động để giảm nguy cơ bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời. Ví dụ, để chống lại sự sợ hãi mất mát, một hệ thống lọc hoặc kế hoạch tài chính dài hạn được thiết lập sẵn có thể đóng vai trò thước đo khách quan, giúp ra quyết định dựa trên con số thay vì cảm giác.
Kinh nghiệm có thể là tài sản quý giá để nâng cao kỹ năng, nhưng cũng có thể trở thành “con dao hai lưỡi” nếu một quyết định sai nhưng may mắn lại khiến nhà đầu tư tự tin quá mức và lặp lại sai lầm ở lần sau.
Để kết hợp kinh nghiệm một cách thông minh, ông An Huy khuyên nhà đầu tư học cách phân biệt giữa kết quả đến từ năng lực và kết quả đến từ may mắn. Khi giành chiến thắng, cần dừng lại để phân tích yếu tố nào thực sự tạo nên thành công. Đồng thời, việc nhìn vào bài học thất bại của người khác thay vì chỉ tập trung vào các tấm gương thành công (survival bias) được xem là cách giúp xây dựng bức tranh tổng thể và thực tế hơn.
Ông nhấn mạnh thêm: “Việc tìm kiếm bằng chứng phản bác lại luận điểm của chính mình (falsification) là cách hiệu quả nhất để kiểm chứng giá trị thực sự của kinh nghiệm”.
Trước mỗi quyết định quan trọng, nhà đầu tư có thể tự vấn với ba câu hỏi: Quyết định này phục vụ mục tiêu tài chính nào? Lập luận đầu tư của tôi có thể sai ở những điểm nào? Nếu khoản đầu tư này giảm 30%, tôi sẽ làm gì?
Hành vi đầu tư dựa trên trực giác có thể dẫn nhà đầu tư đến các quyết định thua lỗ do những thiên kiến cố hữu trong não. Theo thống kê được lãnh đạo Dragon Capital nêu tại một hội nghị đầu năm, hơn 90% tài khoản đầu tư không…
