Kế hoạch điện khí hóa nền kinh tế Trung Quốc đối mặt với thách thức loại bỏ than đá

Trung Quốc đang đẩy nhanh chuyển dịch sang năng lượng tái tạo với tốc độ được mô tả là “chưa từng có”, đồng thời vẫn duy trì vai trò quan trọng của than đá trong bảo đảm an ninh năng lượng. Sự song hành giữa mở rộng điện sạch và phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch đang trở thành điểm nhấn trong định hướng chính sách của nước này giai đoạn tới.

Quy mô mở rộng năng lượng sạch

Trong năm 2025, Trung Quốc bổ sung gần 450 GW công suất năng lượng sạch. Theo nội dung bài viết, công suất điện mặt trời mở rộng lớn hơn điện gió, trong khi lượng điện gió đạt gấp đôi so với phần còn lại của thế giới cộng lại.

Trung Quốc cũng đặt mục tiêu bổ sung 1.200 GW công suất điện gió và điện mặt trời vào lưới điện trước thời hạn 5 năm so với kế hoạch đến năm 2030. Đồng thời, nước này hiện chiếm hơn 80% sản xuất tấm pin quang điện toàn cầu, qua đó góp phần hạ chi phí và thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng sạch.

Động lực giảm phụ thuộc dầu khí và điện hóa nền kinh tế

Tim Buckley, Giám đốc Climate Energy Finance tại Australia, cho rằng động lực chính của việc mở rộng nguồn điện trong nước và điện hóa nền kinh tế là giảm phụ thuộc vào nhập khẩu dầu khí.

Trong hai tháng đầu năm 2026, Trung Quốc bổ sung thêm 20 GW công suất nhiệt điện than, tương đương gần một nửa công suất năng lượng tái tạo mới được bổ sung trong cùng kỳ. Theo Carbon Tracker, đây là một trong những nguyên nhân khiến nước này chưa theo kịp lộ trình trung hòa carbon vào năm 2060.

Bài viết cũng nêu rằng Trung Quốc đã đầu tư sớm vào xe điện và lưu trữ. Hiện, các phương tiện không dùng nhiên liệu hóa thạch chiếm hơn một nửa tổng doanh số ô tô tại Trung Quốc, trong khi tỷ lệ này ở EU khoảng 19%.

Mâu thuẫn chính sách: năng lượng sạch tăng nhanh nhưng than vẫn chi phối

Dù năng lượng sạch bùng nổ, bài viết nhấn mạnh rằng sự mở rộng này vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn vai trò của than đá. Trung Quốc vẫn là quốc gia phát thải CO2 lớn nhất thế giới và tiếp tục khai thác than trong nước để bảo đảm an ninh năng lượng.

Theo nội dung gốc, Trung Quốc tiêu thụ hơn 50% lượng than toàn cầu, một phần vì đây là nguồn nhiên liệu hóa thạch duy nhất nước này không cần nhập khẩu.

Định hướng trong Kế hoạch 5 năm mới (5YP)

Mâu thuẫn giữa tăng trưởng năng lượng sạch và phụ thuộc than đá đang trở thành tâm điểm của Kế hoạch 5 năm mới (5YP), bản định hướng chính sách sẽ định hình nền kinh tế Trung Quốc đến năm 2031.

Năm 2015, Trung Quốc ký Thỏa thuận Paris nhằm giới hạn tăng nhiệt toàn cầu dưới 2°C, tốt nhất là 1,5°C so với mức trước thời kỳ công nghiệp. Bắc Kinh sau đó cam kết đạt đỉnh phát thải CO2 trước năm 2030 và trung hòa carbon vào năm 2060.

Tuy nhiên, Climate Action Tracker cho rằng để đạt mục tiêu này, Trung Quốc cần thiết lập các mục tiêu rõ ràng về cắt giảm tiêu thụ than đá trong Kế hoạch 5 năm mới. Bài viết dẫn lời Qi Qin, nhà phân tích năng lượng Trung Quốc, cho rằng lộ trình hiện tại “không có lộ trình giảm dần rõ ràng, không có giới hạn cụ thể đối với nhiên liệu hóa thạch”, đồng thời ngôn ngữ trong văn bản thận trọng hơn nhiều so với kỳ vọng.

Nguyên nhân được nêu một phần do ảnh hưởng kéo dài của ngành công nghiệp than đối với chính sách của chính phủ. Kế hoạch 5 năm mới kêu gọi Trung Quốc trở thành một “cường quốc năng lượng”, nhưng không nêu rõ quy mô mở rộng năng lượng tái tạo trong tương lai.

Trong khi đó, một tuyên bố của chính phủ năm 2025 về “hệ thống năng lượng mới” cho biết năng lượng sạch, bao gồm cả pin lưu trữ, được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn điện nền trong tương lai, còn các nhà máy nhiệt điện than được cải hoán sẽ đóng vai trò nguồn điện dự phòng linh hoạt.

Diễn biến phát thải và tín hiệu từ hệ thống điện

Bài viết ghi nhận một số dấu hiệu cho thấy tốc độ tăng phát thải đang chậm lại. Lượng phát thải CO2 của Trung Quốc giảm nhẹ 0,3% trong năm 2025, tiếp nối xu hướng đi ngang hoặc giảm kể từ năm 2024.

Theo phân tích cho Carbon Brief, các nguồn điện sạch đã khiến lượng phát thải của Trung Quốc đảo chiều. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cũng ghi nhận rằng các nguồn điện carbon thấp, bao gồm năng lượng tái tạo và điện hạt nhân, đã đáp ứng nhu cầu điện tăng thêm, và xu hướng này có thể tiếp tục đến năm 2030.

Nhận định về khả năng “đạt đỉnh” và rủi ro tài sản mắc kẹt

Tim Buckley cho rằng điện than và lượng phát thải của Trung Quốc có thể đã đạt đỉnh và bắt đầu giai đoạn ổn định, dù vẫn còn nhiều ý kiến thận trọng. Ông nhận định Trung Quốc theo đuổi một chiến lược dài hạn ổn định dựa trên mở rộng năng lượng sạch với quy mô chưa từng có, đồng thời có thể nâng cao tham vọng ngay cả khi chính phủ chưa công khai cụ thể hóa các mục tiêu.

Bên cạnh đó, bài viết đề cập các hướng dẫn mới về nhiên liệu hóa thạch được công bố ngày 22/4. Theo Qi Qin, các chỉ thị đề cập tới “kiểm soát chặt chẽ tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch, giảm than và kiểm soát dầu mỏ”, đồng thời cho thấy mong muốn gia tăng tiêu thụ năng lượng sạch.

Rủi ro được nêu là việc phê duyệt gấp 161 GW nhà máy nhiệt điện than mới trước khi văn bản được công bố. Theo bài viết, do ngày càng nhiều người nhận thấy mức độ sử dụng điện than “chắc chắn sẽ giảm trong tương lai”, các nhà máy nhiệt điện than hiện hoạt động ở công suất thấp và một số đang thua lỗ, làm gia tăng nguy cơ trở thành “tài sản mắc kẹt” khi quá trình chuyển đổi năng lượng tăng tốc.

Tác động đến mô hình tăng trưởng và xu hướng chuyển dịch công nghệ

Theo nội dung bài viết, trong bối cảnh than từng là nền tảng cho tăng trưởng nhanh, năm nay Trung Quốc đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức thấp nhất kể từ năm 1991. Các chỉ đạo tháng 4 cũng nêu cách hệ thống điện có thể hấp thụ thêm năng lượng sạch khi nâng cấp lưới điện để truyền tải điện tái tạo hiệu quả hơn.

Li Shuo, Giám đốc Trung tâm Khí hậu Trung Quốc thuộc Viện Chính sách Asia Society, cho rằng trọng tâm của Trung Quốc đang chuyển từ xuất khẩu tua-bin quang điện, tua-bin gió và pin xe điện sang triển khai công nghệ sạch ngay trong nước. Ông nói rằng sự phát triển công nghệ sạch của Trung Quốc đang ngày càng trở thành động lực chính giúp cắt giảm phát thải.

Trong khi đó, bài viết cũng nêu rằng lĩnh vực năng lượng tái tạo đóng góp tới một phần ba tăng trưởng GDP năm 2025.

Kết luận: trạng thái “song hành” trong nhiều năm tới

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng, bài viết cho rằng Trung Quốc nhiều khả năng sẽ duy trì trạng thái “song hành” giữa năng lượng tái tạo và than đá trong nhiều năm tới. Tuy nhiên, tốc độ điện hóa nền kinh tế và mở rộng công nghệ sạch đang cho thấy cán cân năng lượng của nước này dần dịch chuyển theo hướng ít phụ thuộc hơn vào nhiên liệu hóa thạch.