Kenneth Atkinson xây dựng Grant Thornton Việt Nam suốt 37 năm ở Việt Nam giữa cải cách Đổi Mới 2.0

Cuối thập niên 1980, trong bối cảnh Việt Nam còn chịu tác động nặng nề của khủng hoảng hậu chiến và lệnh cấm vận của Mỹ, Kenneth Atkinson—người sáng lập Grant Thornton Việt Nam—bắt đầu hành trình đặt nền móng cho tư vấn quốc tế tại Việt Nam. Từ những dự án đầu tiên gặp nhiều rào cản về vốn và pháp lý, đến giai đoạn thị trường dần mở cửa và nhu cầu kiểm toán, tư vấn tăng mạnh, câu chuyện của ông phản ánh quá trình hình thành và trưởng thành của hệ sinh thái dịch vụ tài chính tại Việt Nam.

Bối cảnh đầu hành trình và khó khăn về vốn, pháp lý

Atkinson sinh tại Manchester và tốt nghiệp Đại học Sheffield. Sau thời gian làm việc tại Hong Kong, một chuyến đi đến Việt Nam vào cuối những năm 1980 đã thay đổi định hướng sự nghiệp của ông. Trước khi bắt đầu, ông dành thời gian tìm hiểu lịch sử Việt Nam.

Năm 1989, khi công cuộc Đổi Mới vừa khởi động từ Đại hội VI, nền kinh tế Việt Nam đối mặt với lạm phát, hạ tầng đô thị lạc hậu và lệnh cấm vận vẫn tồn tại, khiến đất nước bị cô lập với vốn nước ngoài. Trong giai đoạn này, ông tham gia một hợp đồng tư vấn khách sạn trị giá 20 triệu USD—một trong những dự án FDI lớn thời kỳ đó—nhưng nguồn vốn rất khó khăn: ngân hàng trong nước chưa quen với tín dụng thương mại, trong khi các nhà tài chính quốc tế thận trọng trước rủi ro của một thị trường còn chịu ảnh hưởng cấm vận.

Bên cạnh vấn đề tài chính, khung pháp lý cho đầu tư nước ngoài cũng đang trong quá trình hình thành. Quy trình cấp phép có thể kéo dài và không đồng nhất, đặc biệt với các dự án liên quan đến đất đai. Một hệ sinh thái dịch vụ đầy đủ cho các dự án lớn chưa tồn tại, khiến các thỏa thuận khả thi trên giấy tờ có thể đổ vỡ khi triển khai thực tế. Dù đã nhiều lần cố gắng tái cấu trúc và thay đổi chủ đầu tư đến ba lần, dự án cuối cùng vẫn không thành hình.

Quyết định ở lại và xây dựng nền tảng hợp tác tư vấn

Dù gặp thất bại ở dự án nói trên, Atkinson chọn ở lại Việt Nam. Ông cho rằng người dân Việt Nam có năng lượng và sự kiên cường, đồng thời tin lệnh cấm vận sẽ được nới lỏng. Khi khung pháp lý cho tư vấn nước ngoài bắt đầu mở cửa, ông xây dựng con đường bằng việc hợp tác với Cholimex để cung cấp dịch vụ tư vấn cho các công ty nước ngoài tìm kiếm cơ hội.

Quan điểm của ông được thể hiện rõ: sẵn sàng hỗ trợ các công ty nước ngoài làm ăn tại Việt Nam và quyết tâm giúp họ tạo lợi nhuận tại đây.

Diễn biến thị trường sau khi Mỹ bỏ lệnh cấm vận

Những năm tiếp theo, thị trường thay đổi nhưng không theo một đường thẳng. Khi Mỹ chính thức bỏ lệnh cấm vận vào năm 1994, dòng vốn nước ngoài dần quay trở lại. Các tập đoàn nước ngoài bắt đầu nhìn Việt Nam với góc nhìn khác, thể hiện tín hiệu Việt Nam có thể trở thành điểm đến của vốn toàn cầu.

Tuy nhiên, đến năm 1996, đầu tư vẫn chưa ổn định và môi trường kinh doanh còn nhiều bất định. Doanh nghiệp của ông rơi vào giai đoạn khó khăn nhất: có thời điểm tài khoản chỉ còn 5.000 USD trong khi lương tháng lên tới 3.000 USD. Số tiền còn lại chỉ đủ cho một tấm vé máy bay một chiều để rời khỏi Việt Nam.

Khi được hỏi về “kế hoạch B” quay lại Hong Kong hay Anh, ông khẳng định không có kế hoạch B, chỉ có kế hoạch A: xây dựng một doanh nghiệp tại Việt Nam.

Chuyển đổi mô hình và dấu mốc tư vấn cổ phần hóa

Sau giai đoạn khó khăn nhất, quyết định ở lại nhanh chóng trở thành lợi thế khi thị trường hình thành rõ nét hơn. Việt Nam đẩy mạnh cải cách doanh nghiệp nhà nước, đồng thời nhu cầu về tư vấn tài chính và kiểm toán ngày càng bộc lộ.

Atkinson chuyển Grant Thornton Vietnam từ mô hình hợp tác liên doanh sang hợp tác với Bourne Griffiths và vận hành theo các chuẩn mực quốc tế, đánh dấu bước chuyển từ thử nghiệm sang một hệ thống bài bản.

Một cú hích lớn đến khi công ty giành quyền tư vấn cho chương trình cổ phần hóa các doanh nghiệp nhà nước do Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tài trợ, phối hợp cùng Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính. Chỉ trong một năm triển khai, dự án hoàn thành đúng tiến độ và được ADB đánh giá là một trong những chương trình hiệu quả nhất tại châu Á, qua đó giúp Grant Thornton trở thành một đơn vị tư vấn đáng chú ý tại Việt Nam.

Kỷ niệm trúng thầu và câu chuyện cạnh tranh hợp đồng

Trong cuốn sách “Không bao giờ nói không: Hành trình từ Saddleworth tới Sài Gòn”, Atkinson kể lại một kỷ niệm liên quan đến việc Grant Thornton trúng thầu dự án với ADB. Trong một buổi tiệc căng thẳng với các cán bộ Bộ Tài chính, phía đối tác lo ngại Grant Thornton còn quá nhỏ để đảm nhận một dự án quốc gia. Ông hỏi “Các anh ủng hộ đội bóng nào?” và nhận được câu trả lời “Manchester United!”. Ông tự tin đáp rằng ông cũng vậy, đồng thời cho biết Grant Thornton là đơn vị kiểm toán cho MU. Không khí thay đổi nhanh chóng, dự án được rút gọn và Grant Thornton trúng thầu.

Một năm sau, tại hội nghị toàn cầu của công ty, Atkinson mới biết KPMG đã nắm hợp đồng kiểm toán của MU từ năm trước. Ông nhận định kết quả đó không phải may mắn mà là minh chứng cho nguyên tắc về thời điểm, cũng như sự gắn kết mà thể thao mang lại.

Mở rộng dịch vụ trong bối cảnh hội nhập

Cùng với quá trình hội nhập sâu rộng, đặc biệt sau khi Việt Nam gia nhập WTO năm 2007, nhu cầu kiểm toán và tư vấn tiếp tục tăng theo quy mô nền kinh tế. Đến năm 2013, Grant Thornton Vietnam tiến hành sáp nhập chiến lược với Nexia ACPA, mở rộng quy mô và hoàn thiện chuỗi dịch vụ từ tư vấn quốc tế đến kiểm toán và thuế nội địa.

Tác động và nhận định về sự gắn bó dài hạn

Trong hơn 37 năm, Atkinson là một trong số ít những người có mặt từ sớm và đồng hành cùng thị trường qua nhiều giai đoạn. Ông cho rằng tăng trưởng GDP và dòng vốn FDI không đủ để giải thích trọn vẹn việc ông gắn bó với Việt Nam. Lý do thực sự nằm ở con người và nguồn năng lượng mà ông cảm nhận được.

Năm 1996, sau ca phẫu thuật ở Hong Kong, ông trở về TP.HCM trong tình trạng sức khỏe suy giảm. Một người xe ôm cạnh đường kiên quyết mời chở và không nhận tiền; người bán hàng dọc đường cũng hỏi thăm sức khỏe của ông. Ông xem đó là cảm giác thuộc về Việt Nam như một gia đình, thôi thúc ông ở lại và đóng góp nhiều hơn.

Hai thập kỷ sau, năm 1998, ông cũng ghi nhớ khoảnh khắc người dân tràn ra đường ăn mừng sau trận bóng với Singapore, với dòng người cuộn lên và cờ đỏ sao vàng rực rỡ.

Về bức tranh kinh tế, giai đoạn 2016–2025 ghi nhận quy mô GDP Việt Nam gần như tăng gấp đôi, vượt 510 tỷ USD; thu nhập bình quân đầu người đạt trên 5.000 USD. Việt Nam từ nền kinh tế bị cô lập vươn vào nhóm 32 nền kinh tế lớn nhất thế giới, nằm trong top 20 về thương mại và thu hút FDI, với mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do kết nối hơn 60 đối tác.

Hiện nay, Việt Nam tiếp tục bước vào làn sóng cải cách mới với trọng tâm tinh gọn bộ máy, cải cách thể chế và tái cấu trúc nền kinh tế—một bước chuyển được nhiều chuyên gia gọi là “Đổi Mới 2.0”. Atkinson bày tỏ sự tự hào khi được chứng kiến và tham gia vào quá trình chuyển mình của Việt Nam, dù trải qua không ít thăng trầm.