Kinh tế tư nhân được ví như “đầu tàu” của nền kinh tế, nhưng đang bị "níu chân" bởi chi phí tuân thủ, bất bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực và năng lực nội sinh còn yếu.
Trong Bản kiến nghị chính sách quý III/2026 vừa được Đại học Kinh tế Quốc dân công bố, các chuyên gia cho rằng chìa khóa để thay đổi vị thế quốc gia nằm ở việc chuyển dịch trọng tâm từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn sang mô hình lấy năng suất và năng lực nội sinh của doanh nghiệp làm trung tâm, đồng thời kiên quyết xóa bỏ các rào cản về chi phí tuân thủ và sự bất bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực để tạo dư địa cho khu vực tư nhân lớn mạnh.
Trong bức tranh tổng thể về mô hình phát triển đất nước, GS Ngô Thắng Lợi, Giảng viên cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân đã đưa ra một ví von đầy hình tượng khi coi kinh tế nhà nước là đường ray hướng đích và khu vực FDI là những nhà ga tiếp sức, nhưng chính kinh tế tư nhân mới là đầu tàu quyết định tốc độ cũng như sức mạnh của cả đoàn tàu.
Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy đầu tàu này đang phải kéo theo một cấu trúc chưa thực sự cân đối với tỷ lệ doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tới 80% tổng số doanh nghiệp. Năng lực nội sinh yếu cùng mức độ ứng dụng khoa học công nghệ còn hạn chế đang là những rào cản ngăn trở khu vực tư nhân vươn mình trở thành động lực chính quyết định quy mô phát triển.
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất được ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), chỉ ra chính là chi phí tuân thủ pháp luật mà các doanh nghiệp nhỏ đang phải gánh chịu thường cao hơn đáng kể so với các doanh nghiệp lớn.
Sự bất bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực và phân phối thu nhập vẫn tồn tại khi khu vực tư nhân trong nước đôi khi phải chia sẻ phần thu nhập nộp ngân sách nhiều hơn nhưng lại nhận được ít ưu đãi hơn so với khu vực FDI hay các doanh nghiệp nhà nước. Chính sự thiếu vắng một môi trường cạnh tranh thực sự công bằng đã khiến nhiều doanh nghiệp tư nhân khó lòng lớn mạnh hoặc không đủ tự tin để đầu tư dài hạn vào nghiên cứu và phát triển (R&D).
Để giải quyết bài toán này, VCCI đề xuất chiến lược xây dựng đội ngũ "sếu đầu đàn" có khả năng dẫn dắt hệ sinh thái doanh nghiệp. Những doanh nghiệp lớn này không chỉ đóng vai trò tiên phong trong các lĩnh vực đầu tư mạo hiểm mà còn phải là trục xoay trung tâm để thu hút, hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ tham gia vào chuỗi liên kết sản xuất. Việc hỗ trợ các doanh nghiệp dẫn dắt cần dựa trên các cam kết cụ thể về năng suất và khả năng lan tỏa thay vì tạo ra những đặc quyền dựa trên quy mô hay hình thức sở hữu.
Bổ sung cho góc nhìn về vai trò của Nhà nước, TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, kiến nghị một sự thay đổi mang tính nền tảng khi chuyển từ tư duy "Nhà nước làm nhiều" sang "Nhà nước làm đúng". Theo ông, Nhà nước cần tập trung vào việc kiến tạo luật chơi, bảo vệ quyền tài sản và duy trì cạnh tranh công bằng thay vì làm thay những việc mà doanh nghiệp có thể thực hiện hiệu quả hơn.
Ông Dũng nhấn mạnh hệ thống quản trị mới phải chuyển từ quản lý thủ tục sang quản trị theo kết quả, trong đó mỗi nhiệm vụ cần có đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng cùng các chỉ số công khai để tránh tình trạng "năng suất thể chế" bị suy giảm do sự phối hợp chồng chéo.
Sự thay đổi này cũng đồng nghĩa với việc bảo vệ những người dám thử nghiệm vì lợi ích chung. Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội đề xuất cần có cơ chế bảo vệ những người dám nghĩ dám làm khi họ đã tuân thủ đúng quy trình và minh bạch, đồng thời phân quyền đủ mạnh cho các địa phương gắn liền với trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực. Điều này sẽ giúp tháo gỡ tâm lý e ngại, thúc đẩy các giải pháp sáng tạo trong việc hỗ trợ doanh nghiệp và xử lý các điểm nghẽn thị trường.
Bên cạnh các giải pháp về thể chế, các chuyên gia cũng cho rằng một giải pháp thiết thực nhất là thúc đẩy các chính sách miễn giảm thuế dài hạn cho các hộ kinh doanh chuyển đổi lên doanh nghiệp, giúp họ ổn định hoạt động thay vì chỉ hỗ trợ trong giai đoạn đầu. Việc tháo gỡ các rào cản về giấy phép và đơn giản hóa thủ tục xuất nhập khẩu sẽ tạo ra dư địa để doanh nghiệp tư nhân tự tin khai thác các nguồn lực về tài chính, đất đai và công nghệ.
Theo các chuyên gia, chỉ khi những rào cản về thể chế được gỡ bỏ và niềm tin thị trường được củng cố, khu vực tư nhân mới có thể phát huy hết vai trò chủ đạo trong việc tạo ra giá trị gia tăng nội địa. Việc xây dựng một nền kinh tế tự chủ dựa trên sức mạnh của doanh nghiệp trong nước chính là nền tảng vững chắc nhất để Việt Nam hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.
