Từ 1/1/2026, Luật Công nghiệp công nghệ số xác định tài sản số, trong đó có tài sản mã hóa (crypto-asset), là tài sản theo Bộ luật Dân sự.
Thói quen gọi Bitcoin là tiền ảo thì vẫn chưa mất đi. Đổi một cái tên tưởng chỉ là chuyện chữ nghĩa. Thực tế, tên gọi chi phối cách người dân hình dung Bitcoin và rủi ro đi kèm.
Vì sao người Việt quen gọi Bitcoin là tiền ảo?
“Tiền ảo” không phải cách gọi do báo chí tự đặt ra. Trong thông cáo phát đi ngày 27/2/2014, Ngân hàng Nhà nước dùng cụm “Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự khác”, đồng thời khẳng định Bitcoin không phải tiền tệ và không phải phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam. Ba năm sau, Quyết định 1255/QĐ-TTg ngày 21/8/2017 tiếp tục đặt ba thuật ngữ “tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo” cạnh nhau. Theo thống kê của Kyros Ventures, giai đoạn 2017-2019, các văn bản của cơ quan quản lí từng sử dụng cả ba cách gọi cho loại hình tài sản mới này.
Năm 2018 khiến hai chữ “tiền ảo” được nhắc đến nhiều hơn khi hàng loạt nhà đầu tư lên tiếng tố cáo mất tiền trong các dự án liên quan. Tháng 4 năm đó, hàng chục người kéo tới địa chỉ đăng kí của Công ty Modern Tech tại TP.HCM để tố cáo các dự án iFan và Pincoin. Theo thông tin do nhóm nhà đầu tư đưa ra khi ấy, khoảng 32.000 người đã tham gia, với số tiền được cho là lên tới 15.000 tỉ đồng. Modern Tech lúc đó đã rời khỏi địa điểm đăng kí hoạt động.
iFan và Pincoin không phải trường hợp duy nhất trong năm đó. Đến tháng 7/2018, khoảng 300 đơn tố cáo liên quan Sky Mining được tập hợp gửi cơ quan công an sau khi nhiều nhà đầu tư không thể liên lạc với người đứng đầu hệ thống. Báo chí khi ấy cho biết Sky Mining đã thu hút khoảng 5.000 người, với số tiền tham gia ước khoảng 35 triệu USD.
Các vụ việc gắn với tiền mã hóa tiếp tục xuất hiện những năm sau. Tháng 5/2025, Công an Đồng Nai triệt phá đường dây liên quan sàn MTC - Matrix Chain. Cơ quan công an cho biết hệ thống có hơn 138.000 tài khoản đăng kí, tổng số tiền nạp khoảng 394,3 triệu USDT, tương đương hơn 10.000 tỉ đồng. Cùng năm, ông Nguyễn Hòa Bình, thường được biết đến với tên Shark Bình, bị khởi tố cùng các bị can khác trong vụ án liên quan dự án AntEx. Theo Bộ Công an, khoảng 33,2 tỉ token AntEx đã được bán cho khoảng 30.000 nhà đầu tư, thu về 4,5 triệu USDT.
 Bitcoin (BTC) | ||
RANK 1 | MARKET CAP 45.033,57 T VND | VOLUME 528,33 T VND |
| Powered by CoinMarketCap | ||
Tỉ giá BTC/VND theo thời gian thực. Nguồn: CMC
Những vụ việc như vậy góp phần tạo nên một liên tưởng khó xóa trong công chúng. “Tiền ảo” không chỉ được hiểu là một loại tài sản tồn tại trên môi trường số, mà còn thường xuất hiện trong các câu chuyện về lợi nhuận cao, mô hình nhiều tầng và nguy cơ mất tiền. Tuy nhiên, hai vấn đề không nên bị đánh đồng. Việc một dự án lợi dụng blockchain hoặc token để huy động vốn trái pháp luật không có nghĩa Bitcoin hay mọi tài sản mã hóa đều là công cụ lừa đảo.
Trong bối cảnh pháp luật khi đó chưa có một khuôn khổ riêng cho tài sản mã hóa, chữ “ảo” cũng mang sắc thái cảnh báo khá mạnh. Với cách hiểu thông thường, “ảo” dễ gợi tới thứ không thật hoặc không chắc chắn. Điều này phần nào giải thích vì sao thuật ngữ tồn tại dai dẳng ngay cả khi Bitcoin ngày càng có giá trị thị trường và được giao dịch rộng rãi.
Điểm gây tranh luận lại nằm ở chữ “tiền”. Ngay từ năm 2014, Ngân hàng Nhà nước đã khẳng định Bitcoin không phải tiền tệ hay phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam, nhưng cách gọi phổ biến vẫn đặt chữ “tiền” ở phía trước. Người không quen với lĩnh vực này vì thế có thể hiểu Bitcoin là một dạng tiền mới chưa được Nhà nước công nhận, thay vì một loại tài sản số có đặc điểm khác với tiền pháp định.
Các cảnh báo chính thức cũng không ngăn được những lời mời đầu tư có mức sinh lời rất cao. Fortune khi đưa tin về iFan và Pincoin năm 2018 cho biết nhà đầu tư Pincoin từng được quảng bá mức lợi nhuận lên tới 40% mỗi tháng. Chính khoảng cách giữa một bên là cảnh báo về “tiền ảo” và một bên là những lời hứa lợi nhuận lớn đã góp phần làm khái niệm này ngày càng nhập nhằng trong cách hiểu của công chúng.
Bitcoin không ảo, nhưng cũng chưa phải là tiền
Một căn hộ có hồ sơ lưu trên máy tính không vì thế thành “nhà ảo”. Cổ phiếu ngày nay phần lớn chỉ là dữ liệu, nhưng chẳng ai gọi là “cổ phiếu ảo”. Bitcoin không có hình hài vật chất, còn giá của nó thì rất thật. Đầu tháng 10/2026, Bitcoin giao dịch quanh 84.000 - 86.000 USD, với vốn hóa khoảng 1,7 nghìn tỉ USD.
Giới chức Mỹ đã đối xử với nó như một tài sản. Ngày 17/3/2026, Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC) xếp Bitcoin vào nhóm hàng hóa kĩ thuật số, khẳng định bản thân nó không phải chứng khoán. Một năm trước đó, Nhà Trắng lập Quỹ dự trữ Bitcoin chiến lược. Quỹ hình thành từ số Bitcoin chính phủ Mỹ sở hữu sau các thủ tục tịch thu tài sản. Sắc lệnh này quy định số Bitcoin trong quỹ không được bán.
Chữ “tiền” khó đứng vững hơn. Sách trắng năm 2008 của nhà sáng lập Satoshi Nakamoto thiết kế Bitcoin như một hệ thống tiền mặt điện tử ngang hàng. Mười tám năm sau, ý tưởng ấy vẫn dang dở. Bitcoin chuyển được giá trị mà không qua ngân hàng, nhưng hiếm ai dùng nó để niêm yết giá hay trả lương. Bài chính sách tháng 2/2023 của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) chỉ ra lí do. Token không bảo chứng như Bitcoin biến động mạnh, nên khó làm các chức năng chính của tiền.
Biến động ấy đo được. Bitcoin lập đỉnh hơn 126.000 USD hôm 6/10/2025, rồi mất chừng một phần ba giá trị sau một năm. Khó có cửa hàng nào muốn niêm yết giá bằng một đơn vị co giãn như vậy.
Phép thử quyết liệt nhất diễn ra ở El Salvador. Năm 2021, nước này biến Bitcoin thành đồng tiền pháp định và buộc doanh nghiệp chấp nhận thanh toán. Ngày 29/1/2025, Quốc hội nước này sửa luật, cho phép thương nhân từ chối Bitcoin. Thuế cũng không còn được nộp bằng Bitcoin, theo điều kiện của gói vay 1,4 tỉ USD từ IMF.
Phe hoài nghi có lúc đoán hụt. Cuối năm 2022, hai chuyên gia Ulrich Bindseil và Jürgen Schaaf viết trên blog của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB). Họ cho rằng Bitcoin đang trên đường trở nên không còn đáng kể, khi giá còn quanh 16.000 USD. Bài viết chỉ thể hiện quan điểm cá nhân của hai tác giả. Gần bốn năm sau, giá đã gấp hơn năm lần. Bitcoin giống một tài sản đầu cơ có giá thị trường thật hơn là một đồng tiền. Nói Bitcoin là tiền ảo vì thế khập khiễng ở cả hai nửa của cụm từ.
Luật mới bỏ chữ “tiền”, giữ lại chữ “ảo”?
Luật Công nghiệp công nghệ số được Quốc hội thông qua ngày 14/6/2025 với 441/445 đại biểu tán thành. Điều 46 coi tài sản số là tài sản theo Bộ luật Dân sự, tồn tại dưới dạng dữ liệu số. Điều 47 chia tài sản số thành tài sản ảo, tài sản mã hóa và tài sản số khác. Hai nhóm đầu đều loại trừ chứng khoán và các dạng số của tiền pháp định.
Chữ “tiền” đã biến mất khỏi văn bản luật. Chữ “ảo” vẫn ở lại, nhưng mang nghĩa kĩ thuật. Luật định nghĩa tài sản ảo là tài sản số dùng để trao đổi hoặc đầu tư. Khái niệm này rất gần với định nghĩa “virtual asset” mà Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF) - tổ chức liên chính phủ đặt ra các tiêu chuẩn quốc tế về chống rửa tiền và tài trợ khủng bố, dùng từ năm 2018. Luật không gọi tên Bitcoin. Tuy vậy, Bitcoin dùng mật mã để xác thực quyền kiểm soát và giao dịch. Đặc điểm này gần với khái niệm tài sản mã hóa hơn hẳn cách gọi “tiền ảo”.
Các văn bản đi kèm cho thấy rõ hơn cách Nhà nước thiết kế thị trường tài sản mã hóa. Nghị quyết 05/2025/NQ-CP mở thí điểm thị trường tài sản mã hóa trong 5 năm từ tháng 9/2025. Mọi hoạt động chào bán, phát hành, giao dịch và thanh toán trong khuôn khổ này đều bằng VND. Từ 27/3/2026, Thông tư 32/2026/TT-BTC thu thuế thu nhập cá nhân 0,1% trên giá mỗi lần chuyển nhượng qua tổ chức cung cấp dịch vụ được cấp phép. Mức này bằng thuế suất áp cho cá nhân chuyển nhượng chứng khoán. Theo thiết kế ấy, tiền đồng là đồng tiền dùng trong giao dịch và thanh toán, còn tài sản mã hóa là đối tượng được giao dịch.
Việt Nam không phải nơi đầu tiên bỏ chữ “tiền”. Năm 2012, ECB còn gọi tiền ảo là một dạng tiền kĩ thuật số không được quản lí. Báo cáo tháng 2/2015 của ngân hàng này bỏ hẳn chữ “tiền”, chỉ coi đó là đại diện số của giá trị. Theo ECB, loại tài sản này không có tính thanh khoản cao. Nó cũng chưa đạt mức độ chấp nhận thường gắn với tiền.
Nhật Bản đi xa hơn, đổi luôn thuật ngữ trong luật. Năm 2018, nhóm nghiên cứu do Cơ quan Dịch vụ Tài chính Nhật Bản (FSA) lập đã chỉ ra vấn đề. Chữ “tiền ảo” khiến nhiều người tưởng nó ngang tiền pháp định, dù sàn giao dịch đã phải giải thích. Luật sửa đổi có hiệu lực từ 1/5/2020 thay hẳn “tiền ảo” bằng “tài sản mã hóa”. Liên minh châu Âu cũng chọn khái niệm “crypto-asset” cho bộ quy định MiCA.
Đổi tên không xóa được rủi ro
Bỏ chữ “tiền ảo” không có nghĩa là thay bằng “tiền điện tử”. Nghị định 52/2024/NĐ-CP đã định nghĩa rõ tiền điện tử. Đó là giá trị tiền đồng lưu trên phương tiện điện tử, tương ứng số tiền khách hàng trả trước. Số dư trong một ví điện tử là tiền điện tử. Bitcoin thì không.
Nghị định 284/2026 có hiệu lực từ 1/9 đã định mức phạt cho nhà đầu tư trong nước giao dịch ngoài kênh được cấp phép. Mức phạt là 30 - 50 triệu đồng với tổ chức, 15 - 25 triệu đồng với cá nhân. Tuy nhiên, với hành vi nhà đầu tư trong nước giao dịch ngoài tổ chức được Bộ Tài chính cấp phép, mốc xử lí chỉ bắt đầu sau 6 tháng kể từ khi tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa đầu tiên được cấp phép. Tính đến cuối tháng 9, chưa có thông báo công khai về giấy phép đầu tiên. Trong khi đó, Triple-A ước tính khoảng 18,6 triệu người Việt, tương đương 18,73% dân số, đang sở hữu tiền mã hóa.
Xét trên văn bản luật, câu hỏi ở nhan đề đã có lời đáp. Bitcoin chưa được công nhận là tiền tệ hay phương tiện thanh toán hợp pháp tại Việt Nam. Nay luật còn có khái niệm “tài sản mã hóa”, gần với bản chất của nó hơn. Thói quen ngôn ngữ thì đổi chậm hơn. Người Việt có lẽ chỉ thôi nói “tiền ảo” khi lần đầu mua bán tài sản mã hóa qua một tổ chức được cấp phép. Ở đó, giao dịch và thanh toán được thực hiện bằng tiền đồng, còn mỗi lần chuyển nhượng chịu thuế theo quy định riêng. Ngày ấy đến sớm hay muộn phụ thuộc vào tấm giấy phép đầu tiên.
