Những bất thường chưa được giải thích trên thị trường dầu mỏ giữa xung đột Mỹ – Iran

Trong gần hai tháng qua, câu chuyện kinh tế xoay quanh xung đột Iran chủ yếu tập trung vào nỗi lo giá dầu và khí đốt tăng mạnh, làm trầm trọng chi phí sinh hoạt và đẩy nền kinh tế Mỹ tới nguy cơ suy thoái. Tuy vậy, theo các nhà phân tích, diễn biến trên thị trường năng lượng đang cho thấy một bài toán khó lý giải: quy mô gián đoạn nguồn cung lớn nhưng giá dầu và xăng lại không phản ứng tương ứng như các dự báo ban đầu.

Giá dầu không tăng “sốc” như dự báo

Năm 2022, khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine, thị trường từng lo ngại khoảng 3 triệu thùng/ngày có thể biến mất khỏi nguồn cung toàn cầu. Khi đó, giá dầu vượt trên 120 USD/thùng và giá xăng tại Mỹ lên 5 USD/gallon.

Hiện nay, cú sốc từ xung đột Iran được đánh giá còn lớn hơn. Sự gián đoạn nguồn dầu qua eo Hormuz khiến khoảng 14 triệu thùng/ngày biến mất khỏi thị trường—mức gián đoạn được mô tả là lớn nhất trong lịch sử. Dù vậy, giá dầu quanh mức 110 USD/thùng và xăng tại Mỹ ở mức 4,39 USD/gallon.

Trước khi chiến sự nổ ra, các dự báo ban đầu cho rằng giá dầu có thể lên khoảng 150 USD/thùng; một số kịch bản bi quan thậm chí dự đoán mức cao hơn. Ông Matt Smith, trưởng phân tích dầu thô tại Kpler, cho biết: “Tôi từng nghĩ giá dầu phải vượt 200 USD/thùng. Diễn biến hiện tại thật khó tin. Ai cũng đang bối rối về điều này.”

Cung và cầu: các giả thiết lý giải phản ứng giá yếu

Một lý giải được đưa ra là thế giới đang bơm thêm dầu. Thời gian gần đây, sản lượng dầu thô tại Mỹ, Mỹ Latin và một số khu vực ngoài Vịnh Ba Tư đã tăng lên, trong đó Mỹ ghi nhận mức tăng đáng kể so với mặt bằng lịch sử. Tuy nhiên, dư địa tăng sản lượng ở các khu vực này được cho là có giới hạn, nên phần dầu bổ sung không đủ bù đắp thiếu hụt khoảng 14 triệu thùng/ngày do dòng chảy qua Hormuz bị gián đoạn.

Hai nước có dư địa tăng sản lượng lớn nhất là Saudi Arabia và UAE. Tuy nhiên, khi eo Hormuz bị phong tỏa, việc đưa thêm dầu ra thị trường quốc tế trở nên khó khăn hơn, khiến hai nước này khó tăng mạnh xuất khẩu trong ngắn hạn.

Ở khâu chế biến, các nhà máy lọc dầu trên toàn cầu đang vận hành ở mức tối đa hoặc gần tối đa, trừ các cơ sở bị ảnh hưởng trực tiếp từ chiến sự. Vì vậy, giả thuyết giá dầu không tăng mạnh do thế giới bơm thêm đủ dầu có thể được loại trừ.

Vai trò của dự trữ và các biện pháp hỗ trợ nguồn cung

Một yếu tố khác giúp giá dầu không tăng mạnh là lượng dầu dự trữ còn khá lớn trước khi chiến sự nổ ra. Theo JPMorgan, khoảng 580 triệu thùng dầu đã nằm sẵn trên tàu và ở kho trước khi xung đột diễn ra. Lượng tồn kho này được xem là “vùng đệm” quan trọng cho thị trường khi nguồn cung bị gián đoạn.

Ông Joe Brusuelas, kinh tế trưởng tại RSM US, nhận xét: “Cần nhớ trước chiến sự, thị trường dầu nói chung dư cung. Đôi khi may mắn còn quan trọng hơn tính toán.”

Không chỉ có dự trữ, việc giải phóng dầu từ các kho dự trữ chiến lược ở quy mô lớn và nới lỏng trừng phạt dầu Nga của Mỹ cũng được cho là bổ sung thêm vài trăm triệu thùng vào chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, theo Natasha Kaneva, trưởng chiến lược hàng hóa toàn cầu tại JPMorgan, toàn bộ lượng dầu bơm thêm và sẵn có đó cũng chỉ bù đắp được khoảng 8 triệu thùng/ngày trong phần thiếu hụt.

Nơi tiếp dầu: nhu cầu giảm nhanh hơn kỳ vọng

Trong khi nguồn cung bị gián đoạn, nhu cầu dầu toàn cầu lại giảm khá mạnh. JPMorgan ước tính nhu cầu dầu toàn cầu đã giảm ít nhất 4,3 triệu thùng/ngày—mức giảm được mô tả là lớn hơn nhiều so với năm 2009 trong khủng hoảng tài chính (2,5 triệu thùng/ngày).

Nguyên nhân trực tiếp được nêu là giá nhiên liệu tăng khiến người tiêu dùng thắt chi tiêu và dùng ít hơn. Tuy nhiên, mức giá hiện tại không được cho là giải thích đầy đủ vì sao nhu cầu lại giảm mạnh. Một cách lý giải khác là nguồn cung sụt quá nhanh khiến thiếu hụt thể hiện ở phía cầu: ở một số khu vực, đặc biệt là Trung Đông và châu Á, vấn đề không chỉ là người tiêu dùng muốn mua ít nhiên liệu hơn, mà là họ không còn đủ dầu và nhiên liệu để mua.

Châu Âu đã cảnh báo nguy cơ thiếu nhiên liệu hàng không. Ở châu Á, nguồn cung vật liệu cho ngành nhựa thiếu hụt khiến một số nước phải cắt giảm sản xuất hoặc đóng cửa nhà máy. Theo JPMorgan, tiêu thụ LPG ở Ấn Độ giảm 13%.

Khi nguồn cung không còn đủ để mua, nhu cầu trên thị trường cũng giảm. Khi nhu cầu giảm, giá dầu chịu áp lực đi xuống.

Hiệu ứng từ thị trường tương lai và rủi ro vẫn còn

Ngay cả khi cộng phần cung bổ sung khoảng 8 triệu thùng/ngày và mức giảm nhu cầu khoảng 4 triệu thùng/ngày, thị trường vẫn chưa bù đắp được toàn bộ thiếu hụt 14 triệu thùng/ngày do phong tỏa Hormuz. Vì vậy, các nhà phân tích đặt câu hỏi vì sao giá dầu không tăng mạnh hơn.

Một khả năng được nêu là hoạt động đầu cơ trên thị trường dầu tương lai. Phần lớn giao dịch dầu tương lai đến từ các doanh nghiệp và nhà đầu tư muốn phòng ngừa rủi ro giá dầu, mua hợp đồng để khóa giá hoặc bảo đảm nguồn dầu sẽ nhận trong tương lai.

Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2023 trên tạp chí International Journal of Political Economy cho thấy khoảng 11% hợp đồng tương lai dầu thô đang hiệu lực thuộc về các nhà giao dịch đầu cơ. Nhóm này không có nhu cầu nhận dầu thực tế, mà chủ yếu giao dịch để kiếm lời từ biến động giá.

Dù không chiếm tỷ trọng lớn, các nhà đầu cơ vẫn có thể tác động đáng kể đến giá dầu. Hiện họ đang kỳ vọng Tổng thống Trump sẽ sớm rút Mỹ khỏi cuộc xung đột Iran, từ đó giúp kiềm chế đà tăng giá.

Đệm nguồn cung đang giảm nhanh

Rủi ro tăng giá dầu được cho là chưa biến mất. Đến nay, Mỹ vẫn chưa chịu tác động quá lớn từ tình trạng thiếu hụt nguồn cung lan rộng ở nhiều khu vực trên thế giới. Giá xăng ở Mỹ hiện quanh mức 4,30 USD/gallon, dù cao nhưng chưa nghiêm trọng như một số thời kỳ trước. Theo Bank of America, ngay cả nhóm lái xe có thu nhập thấp vẫn duy trì thói quen đi lại bình thường.

Điểm đáng chú ý là các kho dự trữ—lớp đệm giúp thị trường hấp thụ cú sốc—đang giảm nhanh. Theo EIA, tồn kho dầu thô của Mỹ bất ngờ giảm 6,2 triệu thùng trong tuần trước. Tồn kho xăng và dầu diesel cũng giảm mạnh.

Ông Matt Smith của Kpler cho rằng lớp đệm nguồn cung từng giúp thị trường đứng vững trước cú sốc hiện nay có thể chỉ còn tồn tại vài tháng nữa.

Dù giá xăng tại Mỹ phụ thuộc ít hơn vào dầu Trung Đông so với lĩnh vực nhựa hoặc các sản phẩm chưng (như nhiên liệu hàng không), dầu thô vẫn là đầu vào quan trọng nhất. Giá dầu đã bắt đầu tăng trở lại, lên khoảng 20% trong chưa đầy 2 tuần.

Áp lực có thể lớn hơn khi bước vào mùa hè—thời điểm nhu cầu nhiên liệu tăng và công suất lọc dầu bị kéo căng. Tình trạng thiếu hụt ở các khu vực khác trên thế giới cũng có thể lan tới Mỹ, dù tác động thường diễn ra chậm.

Một kết luận được nêu trong bài là: nguồn cung toàn cầu sẽ ngày càng thắt chặt, nhưng thị trường vẫn chưa phản ánh đầy đủ rủi ro này vào giá dầu.