Rác thải xây dựng ở Việt Nam tăng mạnh, gần chạm mức 10 triệu tấn mỗi năm

Việt Nam đang chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng của chất thải xây dựng, từ khoảng 1,9 triệu tấn năm 2010 lên khoảng 9,6 triệu tấn năm 2025. Xu hướng này vừa tạo ra cơ hội phát triển xử lý và tái chế, vừa đặt ra yêu cầu thúc đẩy vật liệu xây dựng xanh và khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế.

Chất thải xây dựng tăng nhanh tại các đô thị

Tại các đô thị lớn như Hà Nội, lượng chất thải xây dựng phát sinh do đô thị hóa nhanh và phát triển hạ tầng đang tăng đáng kể. Nguồn phát sinh đến từ nhiều công trình cũ và các dự án mới đang được triển khai xây dựng, cải tạo hoặc phá dỡ.

Tại Hà Nội, năm 2024 ước tính lượng chất thải xây dựng khoảng 2.098 tấn/ngày, chiếm 25% tổng chất thải rắn đô thị. Dự báo đến năm 2030, con số này có thể lên tới 3.400 tấn/ngày.

Tỷ trọng chất thải xây dựng trong tổng lượng đô thị

Tại một hội thảo về vật liệu xanh, PGS.TS Văn Viết Thiên Ân, Trưởng khoa Vật liệu xây dựng, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, cho biết Việt Nam đang đối mặt với lượng chất thải xây dựng gia tăng nhanh chóng, chiếm 10-12% tổng lượng chất thải đô thị (khoảng 60.000 tấn/ngày), thậm chí có thể lên tới 20-25% tại các đô thị lớn.

Tiềm năng tái chế và các rào cản hiện hữu

Phế thải phá dỡ có tiềm năng lớn để tái chế và tái sử dụng làm vật liệu xây dựng, được xem là giải pháp chủ chốt nhằm tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm phát thải và thúc đẩy phát triển bền vững.

Tuy nhiên, tiến trình này vẫn gặp nhiều rào cản, bao gồm: chất lượng vật liệu tái chế không ổn định; thiếu phân loại tại nguồn; chi phí xử lý và vận chuyển cao; và hệ thống tiêu chuẩn chưa đồng bộ.

Giải pháp chính sách và định hướng thực thi

Các chuyên gia đề xuất hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn và cơ chế ưu đãi (thuế, tỷ lệ sử dụng), đồng thời áp dụng các công cụ kinh tế như thuế tài nguyên và thuế carbon để hạn chế vật liệu truyền thống.

Nhà nước cần tăng cường thực thi, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư công nghệ, phát triển hệ thống phân loại và chuỗi cung ứng cho vật liệu tái chế, qua đó thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn thông qua hợp tác công-tư. Bên cạnh đó, cần nâng cao nhận thức của xã hội về vật liệu xanh và vật liệu tái chế.

Hướng đi vật liệu thay thế cho công trình ven biển

Ngoài tái chế, việc sử dụng vật liệu thay thế cũng được xem là hướng đi triển vọng. Cụ thể, giải pháp sử dụng cát nhiễm mặn kết hợp tro bay, nước mặn và cốt sợi GFRP cho các công trình ven biển nhằm giảm khai thác cát tự nhiên và tận dụng phế thải công nghiệp.

Vai trò của vật liệu xanh trong xây dựng bền vững

Bà Nguyễn Thị Tâm, Giám đốc Trung tâm Môi trường, nhấn mạnh một trong những yếu tố cốt lõi của xây dựng bền vững là sử dụng vật liệu xanh, bao gồm nguyên liệu tái tạo, vật liệu từ chất thải, giảm phát thải CO2, tiết kiệm năng lượng và nước, đồng thời đảm bảo an toàn cho sức khỏe con người.

Xu hướng vật liệu xanh và khung pháp lý đang được hoàn thiện

Trên toàn cầu, xu hướng giảm tiêu thụ năng lượng trong các công trình bằng cách sử dụng vật liệu từ nguồn tài nguyên tái tạo, vật liệu thân thiện với sức khỏe con người, vật liệu cách âm và phân hủy sinh học đang trở thành xu hướng. Tại Việt Nam, xu hướng sử dụng vật liệu tiết kiệm năng lượng, vật liệu xanh và vật liệu tái chế ngày càng phổ biến; việc tái chế và tái sử dụng vật liệu cũng đang dần trở thành xu hướng.

Giải pháp được nêu gồm: hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, chính sách hỗ trợ và khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế và tái tạo; xây dựng cơ sở dữ liệu về vật liệu xanh và vật liệu tiết kiệm năng lượng; và nâng cấp hạ tầng kiểm soát chất lượng sản phẩm.

Bộ Xây dựng đang tiếp tục hoàn thiện các văn bản pháp lý liên quan, bao gồm Nghị định về Vật liệu xây dựng thay thế (thay thế Nghị định số 09/2021/NĐ-CP) và Thông tư quản lý chất lượng sản phẩm vật liệu xây dựng thay thế cho Thông tư số 10/2024/TT-BXD. Định hướng xây dựng khung quản lý phát triển vật liệu xây dựng theo hướng chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn, tiết kiệm tài nguyên và năng lượng, giảm phát thải và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước được kỳ vọng tạo nền tảng pháp lý minh bạch và ổn định cho doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ và mở rộng thị trường.

Kỳ vọng dài hạn

Về lâu dài, cơ chế khuyến khích sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường và tái sử dụng chất thải xây dựng được xem là chìa khóa để thúc đẩy các công trình bền vững.