Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 2722/QĐ-BVHTTDL ngày 12/10/2026, phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La, thuộc phường Tô Hiệu, tỉnh Sơn La. Quy hoạch có quy mô 32,3 ha, triển khai trong giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến năm 2050.
Phạm vi điều chỉnh là toàn bộ khu vực quy hoạch đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 687/QĐ-TTg ngày 5/6/2019. Trong tổng diện tích 32,3 ha, khu vực bảo vệ di tích chiếm 17,08 ha, phần còn lại 15,22 ha gồm cảnh quan thiên nhiên, khu dân cư hiện trạng, trụ sở cơ quan, công trình công cộng và hạ tầng kỹ thuật.
Khu vực di tích gồm Nhà tù Sơn La và Nhà thương tại đồi Khau Cả, diện tích 7,49 ha; Nghĩa trang liệt sĩ Nhà tù Sơn La tại thung lũng Gốc Ổi, diện tích 9,39 ha. Quy hoạch tổ chức không gian theo mô hình “Di sản sống”, gồm 4 lớp liên hoàn: Vùng lõi ký ức, Vành đai diễn giải, Vành đai Văn hóa và Vành đai mở. Cách tổ chức này hướng đến kết hợp khu vực bảo tồn với không gian trưng bày, trải nghiệm lịch sử và sinh hoạt cộng đồng.
Một nội dung đáng chú ý là phương án hình thành Công viên ký ức Khau Cả, quy mô khoảng 4,05 ha, kết hợp cảnh quan sinh thái, đường đi bộ, điểm vọng cảnh và không gian trải nghiệm. Một số công trình công cộng hiện có cũng sẽ được nghiên cứu cải tạo, chuyển đổi công năng thành bảo tàng, thư viện tỉnh, sân lễ hội và các hạng mục phục vụ hoạt động văn hóa, du lịch.
Quy hoạch đồng thời đặt ra yêu cầu xử lý những vướng mắc về đất đai, tài sản công tại khu vực đồi Khau Cả. So với phương án được phê duyệt năm 2019, lần điều chỉnh này đề xuất di dời thêm khoảng 24 hộ dân tiếp giáp tuyến đường Khau Cả. Việc giải phóng mặt bằng sẽ được thực hiện theo lộ trình, gắn với phương án tái định cư và đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội theo quy định.
Các nhiệm vụ triển khai được chia thành 8 nhóm dự án, gồm giải phóng mặt bằng; nghiên cứu, khảo cổ, sưu tầm tư liệu và hiện vật; bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích; đầu tư hạ tầng kỹ thuật và công trình công cộng; xây dựng cơ sở dữ liệu số; phát triển hoạt động văn hóa, du lịch. Nguồn vốn dự kiến gồm ngân sách Trung ương, ngân sách địa phương và các nguồn hợp pháp khác.
Tại hội nghị công bố quy hoạch ngày 4/11, ông Hà Trung Chiến, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Sơn La, yêu cầu các sở, ngành, địa phương liên quan sớm xây dựng kế hoạch thực hiện, xác định danh mục dự án ưu tiên, tiến độ và nhu cầu vốn. Công tác quản lý đất đai, trật tự xây dựng trong khu vực quy hoạch cũng cần được kiểm soát, tránh ảnh hưởng đến các yếu tố gốc và cảnh quan di tích. Những vướng mắc về đất đai, tài sản công tại đồi Khau Cả cần được rà soát, xử lý công khai, đúng quy định.
Nhà tù Sơn La được thực dân Pháp xây dựng năm 1908 trên đồi Khau Cả, bên suối Nậm La. Ban đầu, công trình có diện tích 500 m²; đến năm 1940, nhà tù được mở rộng lên 1.700 m². Trong giai đoạn 1930-1945, nơi đây giam giữ hơn 1.000 lượt tù nhân cộng sản, trong đó có nhiều cán bộ Thành ủy, Xứ ủy và Ủy viên Trung ương.
Trong điều kiện giam cầm khắc nghiệt, các chiến sĩ cách mạng vẫn tổ chức học tập, rèn luyện và duy trì hoạt động đấu tranh. Nhà tù từng là nơi đào tạo, bồi dưỡng nhiều cán bộ cách mạng, góp phần lan tỏa phong trào cách mạng tại khu vực Tây Bắc.
Năm 1962, Nhà tù Sơn La được xếp hạng Di tích quốc gia. Ngày 31/12/2014, di tích được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Việc điều chỉnh quy hoạch lần này nhằm xác lập định hướng quản lý, bảo tồn lâu dài, đồng thời bố trí lại các không gian chức năng để phục vụ hoạt động nghiên cứu, giáo dục lịch sử và tham quan di tích.
