Công trình cải tạo, chỉnh trang Công viên văn hóa Lê Thị Riêng thành công viên tưởng niệm đặt ra yêu cầu không chỉ về thiết kế kiến trúc mà còn về tổ chức không gian công cộng. Bài toán của TP.HCM là bảo tồn các dấu tích lịch sử, tạo không gian tưởng niệm phù hợp nhưng vẫn duy trì chức năng cây xanh, sinh hoạt cộng đồng của công viên.
Bảo tồn dấu tích lịch sử trong không gian công viên
Theo kế hoạch tổ chức các hoạt động kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, UBND TP.HCM xác định cải tạo, chỉnh trang Công viên văn hóa Lê Thị Riêng thành công viên tưởng niệm là một trong những công trình trọng tâm. Sở Xây dựng được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Tư lệnh TP.HCM, các sở, ngành và UBND phường Hòa Hưng triển khai, phấn đấu hoàn thành trước ngày 27/7/2027.
Định hướng này được đưa ra trong bối cảnh công viên đang là địa điểm diễn ra hoạt động tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ quy mô lớn. Theo báo cáo của Bộ Tư lệnh TP.HCM, từ ngày 23/6 đến hết ngày 2/11/2026, lực lượng chức năng đã tìm thấy tổng cộng 891 hài cốt liệt sĩ qua hai đợt tìm kiếm. Trong đó, 858 hài cốt được phát hiện riêng lẻ và 33 hài cốt tại 8 vị trí mộ tập thể; có 335 bộ hài cốt kèm di vật.
Kết quả tìm kiếm cho thấy khu vực này không chỉ có ý nghĩa về mặt cảnh quan, sinh hoạt cộng đồng mà còn lưu giữ những dấu tích lịch sử cần được nghiên cứu và bảo vệ. Vì vậy, việc cải tạo công viên cần tính đến phương án giữ gìn các vị trí có giá trị, tránh để hoạt động xây dựng làm ảnh hưởng đến những dấu tích chưa được khảo sát, đánh giá đầy đủ.
Trước đó, TP.HCM đã giao các cơ quan chức năng nghiên cứu, đánh giá giá trị lịch sử - văn hóa tại những khu vực phát hiện mộ tập thể, thu thập và hệ thống hóa tư liệu, khoanh vùng bảo vệ, xây dựng bia tưởng niệm và xem xét lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích. Đây là cơ sở quan trọng để xác định phạm vi bảo tồn trước khi triển khai các hạng mục chỉnh trang trên diện rộng.
Hài hòa không gian tưởng niệm và chức năng công cộng
Một trong những vấn đề đáng chú ý khi cải tạo Công viên Lê Thị Riêng là cách tổ chức các khu vực chức năng. Công trình tưởng niệm cần bảo đảm sự trang nghiêm, yên tĩnh, trong khi công viên vẫn phải đáp ứng nhu cầu đi bộ, tập luyện, nghỉ ngơi và sinh hoạt của người dân.
Nếu dành phần lớn diện tích cho các hạng mục xây dựng, công viên có thể mất đi không gian cây xanh và những tiện ích vốn phục vụ cộng đồng. Ngược lại, nếu không có sự phân định rõ ràng, hoạt động vui chơi, giải trí thường ngày có thể ảnh hưởng đến tính chất của khu vực tưởng niệm.
Do đó, phương án quy hoạch cần xác định rõ khu vực bảo tồn, không gian tưởng niệm và các khu vực sinh hoạt công cộng. Những vị trí gắn với quá trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ có thể được tổ chức thành các điểm thông tin lịch sử, kết hợp bia giới thiệu, tư liệu và hình ảnh để người dân tìm hiểu. Các hạng mục này cần được thiết kế phù hợp với cảnh quan chung, hạn chế xây dựng quy mô lớn nếu không thực sự cần thiết.
Bên cạnh đó, hệ thống cây xanh, mặt nước, đường dạo và các tiện ích hiện hữu cũng cần được rà soát để có phương án bảo tồn, cải tạo. Việc phân luồng người tham quan khu tưởng niệm với người sử dụng công viên hằng ngày có thể giúp hạn chế xung đột trong quá trình khai thác.
Đây cũng là nội dung cần được tính toán từ giai đoạn lập thiết kế, thay vì chỉ xử lý sau khi công trình hoàn thành. Bởi hiệu quả của một công viên tưởng niệm không chỉ được đánh giá qua hình thức kiến trúc mà còn phụ thuộc vào khả năng vận hành, bảo trì và đáp ứng nhu cầu sử dụng thực tế.
Tổ chức kết nối để phát huy giá trị lâu dài
Ngoài yêu cầu bảo tồn và phân khu chức năng, khả năng tiếp cận cũng là yếu tố cần được chú trọng. Công viên Lê Thị Riêng nằm trong khu vực đô thị có mật độ hoạt động cao, phục vụ đồng thời người dân địa phương và khách đến tham quan, tưởng niệm. Vì vậy, việc tổ chức lối vào, đường đi bộ, điểm dừng xe và kết nối với mạng lưới giao thông xung quanh cần được tính toán đồng bộ.
Trong bối cảnh TP.HCM phát triển hệ thống giao thông công cộng, khả năng kết nối công viên với các tuyến vận tải công cộng, trong đó có tuyến metro số 2, cũng là vấn đề có thể nghiên cứu. Nếu được tổ chức hợp lý, công trình không chỉ thuận tiện hơn với người dân mà còn có thể trở thành một điểm đến văn hóa, lịch sử trong mạng lưới không gian công cộng của thành phố.
Một yêu cầu khác là xây dựng phương án quản lý và khai thác sau đầu tư. Các khu vực tưởng niệm cần được duy trì, bảo vệ thường xuyên; hệ thống tư liệu lịch sử cần có đơn vị chịu trách nhiệm lưu trữ, cập nhật và giới thiệu. Việc ứng dụng công nghệ số để cung cấp thông tin về quá trình tìm kiếm, quy tập và các nhân chứng lịch sử cũng có thể được xem xét, giúp người tham quan tiếp cận nội dung mà không cần mở rộng quá nhiều công trình xây dựng.
Với định hướng hoàn thành trước ngày 27/7/2027, Công viên Lê Thị Riêng đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi cả về cảnh quan và chức năng. Thách thức không nằm ở việc bổ sung một công trình tưởng niệm vào khuôn viên hiện hữu, mà là tổ chức lại không gian trên cơ sở tôn trọng giá trị lịch sử, đồng thời bảo đảm công viên tiếp tục phục vụ đời sống đô thị.
