Bịt lỗ hổng nợ BHXH để bảo vệ quyền lợi người lao động

Việc doanh nghiệp chậm hoặc không đóng BHXH, BHYT, BHTN trong thời gian dài đang khiến người lao động đối mặt nguy cơ mất trắng quyền lợi, đặc biệt khi đến tuổi nghỉ hưu nhưng không đủ điều kiện hưởng chế độ.

Mất trắng quyền lợi khi doanh nghiệp không đóng đủ

Sau 19 năm tham gia liên tục BHXH, ông Trần Việt Hùng (nhân viên kỹ thuật tại Công ty TNHH Cơ khí Nhựa Bình Đông Hưng, TP.HCM) phát hiện doanh nghiệp nợ BHXH kéo dài 16 năm. Năm 2019, do DN gặp khó khăn, tiền lương bị trả chậm khiến cuộc sống gia đình rơi vào bế tắc. Ông quyết định nghỉ việc khi gần 60 tuổi.

Trong quá trình làm thủ tục, ông được biết DN chỉ đóng BHXH cho ông vỏn vẹn 3 năm, dù hàng tháng vẫn trừ đầy đủ các khoản BHXH, BHYT và BHTN. Ông cho biết đã tìm gặp lãnh đạo công ty để yêu cầu giải thích nhưng không có hướng xử lý do DN đứng trước nguy cơ giải thể.

Hậu quả là khi nghỉ việc, ông không được hưởng bất kỳ chế độ nào. Nay ngoài 60 tuổi, ông vẫn phải lao động kiếm sống trong khi sức khỏe giảm sút và thu nhập bấp bênh.

Tương tự, tại Công ty TNHH Sản xuất - Thương mại - Dịch vụ Kính Phú Phong, đến năm 2023 khi đi khám bệnh và bị từ chối thẻ BHYT, ông V. phát hiện DN không đóng BHXH, BHYT hoặc BHTN cho người lao động trong giai đoạn 2019-2023.

Tranh chấp kéo dài, nguy cơ mất quyền lợi vẫn hiện hữu

Cùng với việc DN nợ khoảng 54 triệu đồng tiền lương, ông V. nghỉ việc và khởi kiện DN. Tháng 8-2024, TAND quận Tân Bình ra quyết định công nhận thỏa thuận: DN phải trả nợ lương trước ngày 31-12-2024 và hoàn tất nghĩa vụ BHXH trước ngày 31-1-2025. Tuy nhiên, DN không thực hiện, tiếp tục trì hoãn dù cơ quan thi hành án đã vào cuộc.

Hiện DN đã ngừng hoạt động, khiến ông V. đối mặt nguy cơ mất trắng 5 năm đóng BHXH và không đủ điều kiện hưởng lương hưu khi đã gần 60 tuổi.

Ông V. cho biết: “Tôi tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật, nhưng quyền lợi vẫn không được bảo vệ. Tôi mong có giải pháp đủ mạnh để xử lý dứt điểm tình trạng DN nợ BHXH”.

Quy mô chậm đóng BHXH và tác động đến người lao động

Theo BHXH TP.HCM, tính đến ngày 9-4-2026, có 27.852 đơn vị chậm đóng BHXH từ 3 tháng trở lên, trong đó nhiều DN nợ kéo dài với số tiền lớn. Trên phạm vi cả nước, đến cuối năm 2025, tỉ lệ chậm đóng chiếm khoảng 3% số phải thu; riêng nhóm khoảng 4.000 tỉ đồng thuộc nhóm khó thu hồi (DN phá sản, giải thể hoặc không còn người đại diện pháp luật), ảnh hưởng đến khoảng 206.000 người lao động.

Đồng thời, hơn 125.000 người chưa được giải quyết chế độ do quá trình tham gia bị gián đoạn.

Đề xuất cơ chế dự phòng hoặc tạm ứng để bảo vệ quyền lợi

Tại hội nghị phản biện xã hội đối với dự thảo Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH do Tổng LĐLĐ Việt Nam tổ chức, ông Đỗ Văn Thức cho rằng bảo vệ quyền lợi BHXH cho người lao động là yêu cầu cấp bách. Ông nhấn mạnh nguyên tắc của BHXH là “cùng đóng - cùng hưởng - chia sẻ rủi ro”, do đó không thể để người lao động gánh toàn bộ hậu quả khi đã thực hiện nghĩa vụ.

Ông đề xuất nghiên cứu thiết lập cơ chế dự phòng rủi ro trong hệ thống BHXH, có thể hình thành từ phần trích lập hoặc tiền xử phạt DN vi phạm, nhằm chi trả tạm thời cho người lao động đủ điều kiện nhưng bị gián đoạn quyền lợi. Việc xây dựng cần dựa trên tính toán cụ thể về số lượng đối tượng, quy mô chi và khả năng cân đối quỹ.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thanh Tùng cho rằng nếu không có cơ chế xử lý kịp thời, tình trạng gián đoạn quyền lợi sẽ làm suy giảm niềm tin vào chính sách BHXH và gia tăng xu hướng rút BHXH một lần.

Bên cạnh phương án lập quỹ dự phòng, nhiều chuyên gia đề xuất cơ chế “tạm ứng quyền lợi” trong khuôn khổ hiện hành: cơ quan BHXH có thể chi trả trước cho người lao động đủ điều kiện, sau đó truy thu từ DN hoặc sử dụng tiền phạt để hoàn trả. Giải pháp này được nêu là giúp tránh phát sinh thêm quỹ mới nhưng vẫn bảo đảm quyền lợi kịp thời.

Theo bà Nguyễn Hồng Vân (quản lý nhân sự tại một DN ở TP.HCM), giải pháp tài chính chỉ mang tính hỗ trợ trước mắt; về lâu dài cần tăng cường quản trị, minh bạch dữ liệu và siết chặt thực thi pháp luật để xử lý triệt để tình trạng nợ BHXH.

Tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm doanh nghiệp vi phạm

Theo luật sư Hoàng Anh Sơn, lập quỹ dự phòng có ưu điểm là bảo đảm chi trả kịp thời cho người lao động tại các DN nợ BHXH. Tuy nhiên, hệ thống hiện đã có nhiều quỹ như ốm đau - thai sản, hưu trí - tử tuất, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, BHTN. Việc bổ sung thêm quỹ mới có thể gây chồng chéo, tạo áp lực tài chính và phát sinh chi phí quản lý.

Vì vậy, trước mắt cần tăng cường tuyên truyền, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật; đồng thời đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các DN vi phạm nhằm hạn chế phát sinh nợ BHXH, bảo vệ quyền lợi người lao động một cách bền vững.