Nâng cao giá trị và chuyển đổi xanh để nâng cao ngành da giày Việt Nam

Ngành da giày và lĩnh vực phụ kiện da tại Việt Nam tiếp tục duy trì vai trò chủ lực trong năm 2025. Theo Lefaso, Việt Nam là nước thứ ba thế giới về sản xuất giày dép và đứng thứ hai về kim ngạch xuất khẩu. Ngành hiện có khoảng 3.000 doanh nghiệp và gần 1,5 triệu lao động, cung ứng khoảng 1,3–1,4 tỷ đôi giày mỗi năm.

Kim ngạch xuất khẩu toàn ngành năm 2025 tiếp cận gần 29 tỷ USD, tăng khoảng 5% so với năm 2024. Trong đó, khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục dẫn dắt xuất khẩu với kim ngạch đạt 22,82 tỷ USD, chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch và tăng 17% so với cùng kỳ. Ngược lại, doanh nghiệp trong nước đạt 5,84 tỷ USD, tăng 29% so với năm 2024, phản ánh mức độ tham gia ngày càng sâu của các doanh nghiệp nội địa vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vai trò của xuất khẩu và các thị trường trọng điểm

Một động lực quan trọng là việc tận dụng các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA). Khoảng 90–95% sản phẩm của ngành được xuất khẩu, cho thấy xuất khẩu là “hơi thở” của toàn ngành. Việc sử dụng hiệu quả EVFTA, CPTPP và RCEP giúp doanh nghiệp hưởng ưu đãi thuế quan, qua đó nâng khả năng cạnh tranh và duy trì đơn hàng tại các thị trường trọng điểm như Mỹ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Áp lực chi phí và cạnh tranh từ các thị trường khác

Bên cạnh tăng trưởng xuất khẩu, ngành đang chịu áp lực từ chi phí đầu vào và cạnh tranh khu vực. Giá polypropylene tăng khoảng 5 cent/pound do gián đoạn nguồn cung, làm thu hẹp biên lợi nhuận ở phân khúc trung bình. Chi phí lao động tăng cũng ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh về giá, trong bối cảnh nhu cầu tăng trưởng còn khiêm tốn và cạnh tranh từ Trung Quốc, Ấn Độ và Indonesia ngày càng gay gắt.

Rào cản xanh-kỹ thuật và yêu cầu tuân thủ

Ngành da giày và phụ kiện da cũng đối mặt với các rào cản xanh-kỹ thuật ngày càng chặt chẽ. Việc tuân thủ các chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội nghiêm ngặt như REACH, ZDHC và Higg Index đòi hỏi đầu tư lớn vào hệ thống quản lý và minh bạch chuỗi cung ứng. Điều này tạo thách thức cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ do nguồn lực hạn chế.

Hạn chế về nội địa hóa và rủi ro trong quy tắc xuất xứ

Tỷ lệ nội địa hóa hiện khoảng 55%, chủ yếu tập trung ở các khâu có giá trị gia tăng thấp. Mức độ phụ thuộc này làm phức tạp việc đáp ứng quy tắc xuất xứ trong các FTA và các yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, doanh nghiệp cũng chịu rủi ro trước biến động chuỗi cung ứng toàn cầu và sự thay đổi chính sách từ các nước cung ứng.

Tác động và định hướng tháo gỡ

Để tháo gỡ các nút thắt, Lefaso đề xuất một hệ thống chính sách đồng bộ. Theo đó, Nhà nước cần xây dựng khung khổ chính sách bền vững, có lộ trình dịch chuyển từ gia công sang giá trị gia tăng và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Cải cách hành chính cần được đẩy nhanh nhằm đơn giản hóa thủ tục liên quan đến môi trường, hóa chất và kiểm tra chuyên ngành, gắn với đặc thù sản xuất theo chuỗi và đơn hàng lớn.

Chính sách cũng cần khuyến khích đầu tư vào ngành phụ trợ như chế biến da, đế giày và phụ kiện thông qua các khu công nghiệp chuyên ngành, kèm ưu đãi về tín dụng và đất đai. Mục tiêu là tăng dần tỷ lệ nội địa hóa và cải thiện khả năng đáp ứng quy tắc nguồn gốc trong các FTAs.

Nhận định về hướng phát triển

Các khuyến nghị nêu bật yêu cầu hợp tác giữa Chính phủ và doanh nghiệp để thúc đẩy sản xuất xanh và kinh tế tuần hoàn, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và tăng tính tự chủ thông qua đa dạng hóa thị trường và phát triển thương hiệu riêng. Việc chuyển từ mô hình gia công thuần túy (OEM) sang đầu tư phát triển thiết kế và thương hiệu da giày Việt Nam được xem là chìa khóa để thoát khỏi hình ảnh “gia công giá rẻ” và hướng tới tăng trưởng bền vững trên bản đồ toàn cầu.