Các quy định phục vụ cơ chế đối tác bù trừ trung tâm đang được hoàn thiện trước thời điểm dự kiến vận hành vào quý I/2027, kéo theo những thay đổi đáng chú ý về thanh toán, ký quỹ và quản trị rủi ro trên thị trường chứng khoán.
Lộ trình triển khai CCP và những thay đổi trong cơ chế bù trừ
Thực hiện quy định pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) đã đăng tải Bảng tổng hợp ý kiến, tiếp thu và giải trình góp ý của các đối tượng chịu tác động đối với dự thảo Thông tư thay thế Thông tư 119/2020/TT-BTC ngày 31/12/2020 của Bộ trưởng Bộ Tài chính về hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán.
Theo bảng tổng hợp, cơ quan soạn thảo đã gửi lấy ý kiến, tham vấn 53 cơ quan, tổ chức và cá nhân, qua đó nhận được 31 ý kiến bằng văn bản và email. Trong số này, 4 tổ chức nhất trí hoặc không có ý kiến đối với dự thảo. Ngoài ra, cơ quan soạn thảo còn ghi nhận các ý kiến trực tiếp tại hội thảo giới thiệu dự thảo Thông tư diễn ra ngày 10/7/2026.
Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm của các thành viên thị trường là thời điểm triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Tại hội thảo, Công ty cổ phần Tân Việt đề nghị làm rõ thời gian các công ty chứng khoán có thể bắt đầu đăng ký trở thành thành viên bù trừ.
Trong phần giải trình, cơ quan soạn thảo cho biết kế hoạch chi tiết triển khai CCP cho thị trường chứng khoán cơ sở đã được công bố từ tháng 7/2025. Theo kế hoạch, CCP dự kiến chính thức được triển khai trong quý I/2027.
Trước thời điểm này, từ quý III và quý IV/2026, các công ty chứng khoán và ngân hàng lưu ký đáp ứng điều kiện có thể nộp hồ sơ đề nghị UBCKNN cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện cung cấp dịch vụ bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán.
Đây được xem là giai đoạn chuẩn bị cần thiết bởi khi CCP đi vào hoạt động, phương thức xử lý hậu giao dịch cũng như yêu cầu quản trị rủi ro đối với các thành viên thị trường sẽ có những thay đổi đáng kể.
Theo phương án được giải trình, ở cấp độ giữa CCP và thành viên bù trừ, hệ thống sẽ thực hiện bù trừ đa phương, qua đó xác định nghĩa vụ thanh toán tiền và chứng khoán thuần của từng thành viên theo từng ngày thanh toán.
Trong quan hệ giữa thành viên bù trừ và nhà đầu tư, nguyên tắc lại được thực hiện theo cách khác. Nhà đầu tư vẫn phải có đủ chứng khoán trên tài khoản trước khi đặt lệnh bán. Nghĩa vụ chuyển giao và nhận chứng khoán được hạch toán chi tiết trên từng tài khoản và không thực hiện bù trừ giữa các nhà đầu tư khác nhau tại cùng một thành viên bù trừ.
Một điểm khác cũng được cơ quan soạn thảo làm rõ là việc vận hành CCP không đồng nghĩa với việc đồng thời triển khai cơ chế bán chứng khoán chờ về và giao dịch trong ngày.
Hai cơ chế này hiện chưa được thực hiện. Thời điểm triển khai sẽ được UBCKNN xem xét trên cơ sở diễn biến và điều kiện thực tế của thị trường.
Về thời gian chuẩn bị, VCB và HSBC đề xuất tại hội thảo rằng CCP nên được triển khai ít nhất 6 tháng sau khi các quy định và quy chế liên quan được ban hành. Theo các đơn vị góp ý, khoảng thời gian này cần thiết để bảo đảm sự sẵn sàng của các tổ chức cung cấp dịch vụ trong nước, nước ngoài cũng như nhà đầu tư quốc tế.
Theo giải trình của cơ quan soạn thảo, Thông tư thay thế Thông tư 119/2020/TT-BTC dự kiến được ban hành vào tháng 9/2026, trong đó thiết lập đầy đủ khung pháp lý áp dụng cho giai đoạn trước CCP và kể từ khi CCP đi vào vận hành.
Các quy chế của VSDC phục vụ cơ chế này dự kiến có hiệu lực kể từ ngày CCP chính thức được triển khai. Thời điểm cụ thể sẽ do UBCKNN quyết định, với kế hoạch hiện nay là quý I/2027.
Cơ chế ký quỹ được thiết kế ra sao khi CCP vận hành?
Cùng với phương thức bù trừ, ký quỹ là một trong những nội dung quan trọng được các thành viên thị trường quan tâm khi chuẩn bị cho CCP. Cách xác định nghĩa vụ ký quỹ có ảnh hưởng trực tiếp tới chi phí vốn, đồng thời là một mắt xích quan trọng trong cơ chế quản trị rủi ro của thành viên bù trừ.
Theo nội dung giải trình, VSDC dự kiến sử dụng phương pháp MVaR (Modified VaR) để xác định tỷ lệ ký quỹ đối với từng mã chứng khoán. Độ tin cậy được xác định theo thông lệ quốc tế và không thấp hơn 99%.
Bên cạnh đó, nghĩa vụ ký quỹ sẽ được xác định dựa trên giá trị ký quỹ tối đa giữa hai chiều mua thuần và bán thuần, thay vì chỉ tính đối với chiều mua ròng.
Theo cơ quan soạn thảo, cách tính này nhằm đồng thời đáp ứng hai yêu cầu: tối ưu chi phí vốn đối với thành viên bù trừ và duy trì mức độ an toàn cần thiết trong quản trị rủi ro của hệ thống CCP.
Điều này cũng cho thấy một trong những bài toán quan trọng khi xây dựng cơ chế CCP là tìm điểm cân bằng giữa an toàn hệ thống và hiệu quả sử dụng vốn. Hệ thống cần có lớp phòng vệ đủ khả năng xử lý rủi ro thanh toán nhưng đồng thời không tạo ra những chi phí vốn không cần thiết cho các thành viên tham gia.
Một vấn đề khác được đặc biệt quan tâm là bảo đảm quá trình chuyển sang CCP không làm mất đi những thuận lợi mà thị trường đã thiết lập cho nhà đầu tư nước ngoài.
Trong quá trình lấy ý kiến, VBF, Citibank và HSBC đề nghị khi CCP được triển khai vẫn cần duy trì lợi thế của cơ chế không yêu cầu có đủ tiền trước khi đặt lệnh đối với nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức.
Về vấn đề này, cơ quan soạn thảo cho biết nhà đầu tư tổ chức nước ngoài vẫn tiếp tục được áp dụng cơ chế NPF như hiện nay.
Theo Thông tư 68/2024/TT-BTC, công ty chứng khoán thực hiện đánh giá rủi ro thanh toán của nhà đầu tư tổ chức nước ngoài để xác định mức tiền phải có khi đặt lệnh mua theo quy định.
Như vậy, quá trình chuẩn bị cho CCP không chỉ dừng ở việc thay đổi phương thức bù trừ và thanh toán. Cơ chế mới còn đặt ra những yêu cầu về năng lực tài chính, quản trị rủi ro, hệ thống công nghệ và quy trình nghiệp vụ đối với các thành viên tham gia.
Việc công khai các ý kiến góp ý, nội dung được tiếp thu cũng như lý do bảo lưu đồng thời giúp quá trình xây dựng chính sách trở nên minh bạch hơn, tạo cơ sở để công ty chứng khoán, ngân hàng lưu ký và các thành viên liên quan chủ động chuẩn bị nguồn lực trước thời điểm CCP dự kiến vận hành trong quý I/2027.
