Chuyên gia Grant Thornton Việt Nam: Thông tư 99 tạo ra bước ngoặt trong kế toán ban đầu, nhưng là sự thay đổi cần thiết

Từ đầu năm 2026, việc áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC đang buộc doanh nghiệp thay đổi cách hạch toán doanh thu theo bản chất giao dịch, thay vì dựa vào dòng tiền thực thu hoặc thời điểm nhận tiền. Theo chuyên gia Grant Thornton Việt Nam, sự chuyển đổi này có thể tạo ra biến động mạnh về lợi nhuận kế toán trong giai đoạn đầu, đặc biệt ở các ngành khu công nghiệp, bất động sản và hạ tầng—nơi các mô hình thu tiền trước và hợp đồng dài hạn khá phổ biến.

Thông tư 99/2025/TT-BTC tạo “cú sốc” kế toán ban đầu

Ông Nguyễn Công Vinh, Giám đốc Dịch vụ giải pháp doanh nghiệp, Công ty Kiểm toán và Tư vấn Grant Thornton (Việt Nam), cho biết Thông tư 99 yêu cầu doanh thu được ghi nhận theo thời điểm thực hiện nghĩa vụ cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Cách tiếp cận này khác với phương thức trước đây vốn thường ghi nhận theo dòng tiền thực thu hoặc thời điểm nhận tiền.

Hệ quả là có thể xuất hiện độ lệch tạm thời giữa lợi nhuận kế toán và dòng tiền thực tế. Với các doanh nghiệp có dòng tiền thu trước cho nhiều kỳ, doanh thu kế toán sẽ phải được phân bổ dần theo từng kỳ tương ứng với nghĩa vụ cung cấp dịch vụ, thay vì ghi nhận ngay toàn bộ.

Ông Vinh nhấn mạnh đây là “cú sốc” mang tính kỹ thuật, không phản ánh suy giảm hiệu quả kinh doanh hay khả năng tạo tiền của doanh nghiệp. Đồng thời, việc phân bổ doanh thu theo thời gian thực hiện nghĩa vụ được kỳ vọng giúp báo cáo tài chính phản ánh đúng và đủ hơn bản chất hoạt động, tiến gần hơn đến thông lệ kế toán quốc tế.

Ví dụ thực tế: Sonadezi Châu Đức (SZC)

Trường hợp của Sonadezi Châu Đức (HOSE: SZC) được nêu như một ví dụ điển hình về tác động kế toán trong giai đoạn đầu áp dụng. Sau năm ghi nhận lợi nhuận kỷ lục, SZC đặt kế hoạch lợi nhuận năm 2026 chỉ hơn 56 tỷ đồng, giảm tới 84% và xuống mức thấp nhất trong 9 năm. Theo nội dung được dẫn, nguyên nhân chủ yếu đến từ việc thay đổi phương pháp ghi nhận doanh thu theo quy định mới, chứ không phải do suy giảm hoạt động kinh doanh.

Tách nghĩa vụ trong hợp đồng: yêu cầu cốt lõi và bài toán phân bổ

Một thay đổi trọng tâm của Thông tư 99 là yêu cầu tách các hợp đồng có nhiều cấu phần thành từng nghĩa vụ thực hiện riêng biệt. Với doanh nghiệp khu công nghiệp, bất động sản hạ tầng, cấu trúc hợp đồng thường bao gồm tiền thuê đất dài hạn, phí hạ tầng và các dịch vụ vận hành đi kèm.

Theo ông Vinh, việc tách nghĩa vụ giúp báo cáo tài chính phản ánh rõ hơn bản chất giao dịch, phân biệt giữa chuyển giao quyền sử dụng tài sản và cung cấp dịch vụ theo thời gian. Tuy nhiên, thách thức nằm ở việc phân bổ giá trị hợp đồng cho từng nghĩa vụ, đặc biệt khi các cấu phần không có giá bán độc lập rõ ràng.

Trong trường hợp đó, doanh nghiệp phải sử dụng ước tính kế toán dựa trên giả định về giá trị hợp lý hoặc mức độ đóng góp kinh tế. Ông Vinh cho rằng khác biệt trong các giả định có thể dẫn đến kết quả phân bổ không đồng nhất giữa các doanh nghiệp, làm giảm khả năng so sánh trong cùng ngành—gây khó khăn cho nhà đầu tư, ngân hàng và các bên liên quan khi đánh giá hiệu quả.

Do đó, ông Vinh nhấn mạnh thách thức không chỉ ở quy định mà còn ở năng lực xét đoán và chất lượng thực thi: doanh nghiệp cần xây dựng chính sách kế toán rõ ràng, có cơ sở kinh tế hợp lý, áp dụng nhất quán và minh bạch trong thuyết minh.

Truyền thông tài chính: giải thích thay đổi để tránh hiểu nhầm

Trước biến động lợi nhuận kế toán, ông Vinh cho rằng việc một số doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch lợi nhuận thấp hơn có thể là cách tiếp cận thận trọng trong quản trị kỳ vọng thị trường. Tuy nhiên, nếu thiếu giải trình đầy đủ, sự điều chỉnh dễ bị hiểu sai là dấu hiệu suy yếu hoạt động kinh doanh.

Ông Vinh nêu quan điểm: kế toán không thể tách rời truyền thông tài chính. Khi phương pháp ghi nhận thay đổi đáng kể, doanh nghiệp cần đặt thay đổi đó trong một câu chuyện giải trình nhất quán, có số liệu minh họa rõ ràng, làm rõ nguyên nhân, phạm vi ảnh hưởng và tính chất tạm thời hay dài hạn của tác động. Khi doanh nghiệp làm chủ được câu chuyện, thị trường có điều kiện đánh giá đúng bản chất thay đổi thay vì chỉ phản ứng với một con số lợi nhuận đơn lẻ.

Tác động đến chỉ tiêu tài chính và rủi ro với điều khoản vay

Ông Vinh cho biết lợi nhuận kế toán có thể biến động theo hướng giảm trong khi dòng tiền không thay đổi, từ đó tác động tiêu cực đến một số chỉ tiêu tài chính ngắn hạn như ROE, biên lợi nhuận gộp hoặc khả năng đáp ứng các điều kiện ràng buộc tài chính trong hợp đồng vay. Các chỉ số này thường được tính dựa trên lợi nhuận kế toán nên nhạy cảm với sự thay đổi theo chuẩn mực mới.

Tuy nhiên, các tổ chức tín dụng và nhà đầu tư chuyên nghiệp vẫn ưu tiên đánh giá dòng tiền và khả năng tạo tiền dài hạn. Lợi nhuận giảm do thay đổi cách ghi nhận doanh thu, nếu không làm thay đổi dòng tiền, không đồng nghĩa với việc rủi ro tín dụng hay chất lượng kinh doanh suy giảm.

Dù vậy, rủi ro hiểu sai vẫn có thể xảy ra nếu doanh nghiệp không giải trình rõ ràng, khiến bên cho vay hoặc nhà đầu tư đánh giá sai mức độ rủi ro. Ông Vinh đề xuất hướng đi thực tiễn là chủ động làm việc với ngân hàng để điều chỉnh các điều khoản covenant, chuyển trọng tâm từ chỉ tiêu dựa trên lợi nhuận sang các chỉ tiêu dựa trên dòng tiền và khả năng thanh toán nhằm hạn chế rủi ro vi phạm mang tính hình thức.

Rủi ro kiểm toán tăng trong 1–3 năm đầu chuyển đổi

Dưới góc độ kiểm toán, ông Vinh đánh giá việc chuyển sang phương pháp ghi nhận doanh thu theo nghĩa vụ thực hiện có thể làm tăng rủi ro sai sót trọng yếu trong giai đoạn đầu. Các rủi ro chủ yếu liên quan đến việc xác định đúng nghĩa vụ, đánh giá thời điểm hoàn thành và phân bổ giá trị hợp đồng đối với các dự án dài hạn hoặc cấu trúc phức tạp.

Những lĩnh vực có nhiều xét đoán kế toán như khu công nghiệp, bất động sản hạ tầng hoặc các hợp đồng dịch vụ dài hạn thường đối mặt với rủi ro cao hơn do phải sử dụng ước tính kế toán và giả định quản lý trong bối cảnh chưa có tiền lệ thực tế đủ dài để đối chiếu. Tuy nhiên, ông Vinh cho rằng đây là rủi ro mang tính chuyển đổi, không phải rủi ro hệ thống.

Theo đánh giá, mức độ rủi ro thường tập trung ở 1–3 năm đầu áp dụng, khi doanh nghiệp vừa thiết lập chính sách vừa điều chỉnh quy trình và hoàn thiện dữ liệu. Sau giai đoạn này, phương pháp áp dụng ổn định hơn và rủi ro có xu hướng giảm dần. Đồng thời, chất lượng xét đoán kế toán cũng trở nên ổn định hơn.

Về quản trị, ông Vinh khuyến nghị doanh nghiệp chủ động xây dựng chính sách kế toán, hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ và chuẩn bị hồ sơ giải trình ngay từ đầu để hạn chế các điều chỉnh bất ngờ trong các năm đầu áp dụng.

Bước chuyển cần thiết để nâng cao chất lượng thông tin tài chính

Trong dài hạn, ông Vinh nhận định Thông tư 99 là bước đi cần thiết và mang tính nền tảng nhằm nâng cao chất lượng thông tin tài chính, hỗ trợ nhà đầu tư, tổ chức tín dụng và các bên liên quan ra quyết định dựa trên thực chất hoạt động kinh doanh và khả năng tạo giá trị dài hạn, thay vì các chỉ tiêu mang tính thời điểm.

Ông cũng cho rằng đây là bước tiến quan trọng để tăng minh bạch báo cáo tài chính khi yêu cầu ghi nhận doanh thu bám sát bản chất kinh tế thay vì hình thức pháp lý, qua đó cải thiện khả năng so sánh và giúp Việt Nam tiến gần hơn đến chuẩn mực quốc tế.

Theo ông Vinh, thách thức lớn nhất không nằm ở con số lợi nhuận mà ở khả năng thích ứng của hệ thống kế toán và năng lực giải thích của doanh nghiệp. Việc chuyển đổi cần được tiếp cận chủ động, mang tính chiến lược—bao gồm rà soát cấu trúc hợp đồng, chuẩn hóa chính sách kế toán, nâng cấp hệ thống theo dõi nghĩa vụ và tăng cường truyền thông với các bên liên quan.

Ông nhấn mạnh: trong môi trường kế toán ngày càng dựa trên nguyên tắc và xét đoán nghề nghiệp, năng lực tổ chức và kỷ luật trong áp dụng chính sách sẽ quyết định chất lượng báo cáo tài chính. Khi doanh nghiệp làm chủ quá trình chuyển đổi, “cú sốc” kế toán ban đầu sẽ dần nhường chỗ cho nền tảng minh bạch và bền vững hơn trong dài hạn.