Vì sao lãi suất cao gây thách thức cho thị trường chứng khoán

Vì sao lãi suất cao là khắc tinh của thị trường chứng khoán? Đằng sau nhiều chu kỳ lên xuống của thị trường chứng khoán là một biến số vĩ mô mang tính chi phối mạnh mẽ: lãi suất. Lãi suất và thị trường chứng khoán có mối quan hệ mật thiết, không chỉ là chi phí vay vốn mà còn là công cụ trung tâm của chính sách tiền tệ và yếu tố nền tảng trong định giá tài sản. Vì vậy, mỗi chu kỳ tăng hay giảm lãi suất thường kéo theo những biến động đáng kể trên thị trường tài chính, đặc biệt là thị trường chứng khoán.

Nhiều nghiên cứu học thuật về thị trường vốn cho thấy sự biến động của lãi suất, thường thông qua chính sách tiền tệ của ngân hàng trung ương, có thể ảnh hưởng trực tiếp tới giá cổ phiếu, lợi nhuận doanh nghiệp và dòng tiền đầu tư.

Cơ chế tác động của lãi suất tới thị trường chứng khoán

Trong kinh tế học, lãi suất được xem là giá của vốn: chi phí mà người vay phải trả để sử dụng tiền trong một khoảng thời gian nhất định, đồng thời cũng là mức lợi suất mà người tiết kiệm nhận được khi chuyển giao quyền sử dụng vốn. Trong hệ thống vĩ mô, lãi suất giữ vai trò quan trọng trong việc điều tiết dòng vốn giữa tiết kiệm và đầu tư.

Khi lãi suất ở mức thấp, chi phí vốn giảm, doanh nghiệp có xu hướng mở rộng đầu tư và người tiêu dùng dễ dàng tiếp cận tín dụng hơn. Ngược lại, khi lãi suất tăng, chi phí vay vốn cao hơn có thể làm chậm lại hoạt động đầu tư và tiêu dùng. Do đó, các ngân hàng trung ương thường dùng lãi suất làm công cụ chủ đạo của chính sách tiền tệ nhằm kiểm soát lạm phát và ổn định chu kỳ kinh tế.

Tác động của lãi suất không chỉ dừng ở nền kinh tế thực. Trong tài chính hiện đại, lãi suất còn đóng vai trò then chốt trong việc xác định giá trị của các tài sản. Một nguyên lý cơ bản của tài chính là giá trị của tài sản được xác định bởi giá trị hiện tại của các dòng tiền mà tài sản đó có thể tạo ra trong tương lai. Trong quá trình định giá, các dòng tiền này phải được chiết khấu về hiện tại theo một mức lãi suất phù hợp.

Khi lãi suất tăng, lãi suất chiết khấu tăng theo, khiến giá trị hiện tại của dòng tiền tương lai giảm xuống. Điều này dẫn đến việc định giá tài sản, bao gồm cổ phiếu, cũng giảm.

Lãi suất cũng ảnh hưởng tới quyết định phân bổ tài sản của nhà đầu tư. Khi lãi suất tiền gửi hoặc lợi suất trái phiếu tăng, các tài sản thu nhập cố định trở nên hấp dẫn hơn, làm giảm sức hấp dẫn tương đối của cổ phiếu. Trong bối cảnh đó, một phần dòng tiền đầu tư có thể dịch chuyển sang các kênh ít rủi ro hơn. Nhiều nghiên cứu tài chính cho rằng, lãi suất tăng có thể làm gia tăng chi phí cơ hội của việc nắm giữ cổ phiếu, qua đó làm giảm nhu cầu đối với các tài sản rủi ro.

Bên cạnh định giá và chi phí vốn, lãi suất còn tác động tới thanh khoản của hệ thống tài chính. Trong các giai đoạn thắt chặt tiền tệ, việc tăng lãi suất thường đi kèm với các biện pháp kiểm soát tín dụng, khiến lượng tiền lưu thông trong nền kinh tế giảm xuống. Khi thanh khoản suy giảm, dòng tiền đầu tư vào thị trường chứng khoán cũng có thể bị thu hẹp. Vì vậy, thị trường chứng khoán thường phản ứng khá nhanh với các tín hiệu thay đổi trong chính sách tiền tệ.

Khi lý thuyết phản ánh vào thực tế

Các nghiên cứu kinh tế tại nhiều thị trường khác nhau cũng ghi nhận mối quan hệ giữa lãi suất và giá cổ phiếu. Một nghiên cứu sử dụng dữ liệu thị trường chứng khoán Trung Quốc cho thấy có mối quan hệ nghịch chiều dài hạn giữa lãi suất và chỉ số chứng khoán: khi lãi suất tăng, giá cổ phiếu có xu hướng điều chỉnh giảm. Các nghiên cứu khác cũng cho thấy lãi suất là một biến số vĩ mô có khả năng giải thích biến động lợi suất cổ phiếu, dù mức độ tác động có thể khác nhau tùy từng giai đoạn kinh tế.

Lịch sử thị trường tài chính thế giới cũng nhiều lần cho thấy mối liên hệ giữa chu kỳ lãi suất và biến động của thị trường chứng khoán. Giai đoạn 2022-2023 là một ví dụ khi các ngân hàng trung ương lớn đồng loạt thắt chặt chính sách tiền tệ để kiểm soát lạm phát. Tại Mỹ, Fed đã nâng lãi suất từ mức gần 0% lên vùng 5.25-5.5% trong vòng hơn 1 năm, đồng thời triển khai thắt chặt định lượng nhằm thu hẹp bảng cân đối kế toán.

Việc lãi suất tăng nhanh đã gây áp lực lên định giá cổ phiếu, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp công nghệ tăng trưởng cao, nơi phần lớn giá trị nằm ở kỳ vọng lợi nhuận trong tương lai. Khi suất chiết khấu tăng lên, giá trị hiện tại của các dòng tiền tương lai giảm mạnh, khiến định giá cổ phiếu điều chỉnh đáng kể.

Trường hợp tại Việt Nam năm 2022

Tại Việt Nam, năm 2022 được xem là giai đoạn môi trường lãi suất thay đổi nhanh chóng. Trước áp lực lạm phát toàn cầu và biến động tỷ giá, NHNN đã hai lần tăng lãi suất điều hành vào tháng 9 và tháng 10/2022. Mặt bằng lãi suất huy động trên thị trường vọt lên mức 9-11%, cao nhất trong 14 năm.

Trong bối cảnh đó, thị trường cũng chịu thêm các cú sốc như khởi tố lãnh đạo cấp cao tại Tập đoàn FLC, Tân Hoàng Minh Group, Vạn Thịnh Phát Group… Những yếu tố này tạo hiệu ứng domino, khiến VN-Index sụp đổ từ đỉnh khoảng 1,538 điểm về vùng 1,000 điểm, mất khoảng 35% giá trị. Đồng thời, định giá P/E forward của toàn thị trường bị chiết khấu sâu từ khoảng ~16x xuống ~10x.

Kết luận

Từ góc nhìn tài chính, lãi suất không chỉ là công cụ của chính sách tiền tệ mà còn là biến số trung tâm trong hệ thống định giá tài sản. Sự thay đổi của lãi suất có thể đồng thời ảnh hưởng tới chi phí vốn của doanh nghiệp, định giá cổ phiếu, dòng tiền đầu tư và thanh khoản của thị trường. Việc hiểu mối quan hệ giữa lãi suất và thị trường chứng khoán là bước khởi đầu quan trọng để nắm được cách thị trường tài chính vận hành.