Giá dầu tăng thúc đẩy sự cấp bách về kho dự trữ chiến lược và ngoại giao năng lượng.

Xung đột địa chính trị ở Trung Đông đang tạo ra những cú sốc cho chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, từ đó tác động trực tiếp và sâu rộng đến kinh tế Việt Nam. Tại hội thảo “Biến động địa – chính trị và chiến lược đảm bảo năng lượng” tổ chức ngày 9/4/2026, các chuyên gia cảnh báo Việt Nam có thể đối mặt “cú sốc kép” từ chi phí năng lượng và các rào cản nội tại của nền kinh tế, đòi hỏi các kịch bản ứng phó cấp bách.

Diễn biến và cơ chế tác động từ thị trường năng lượng toàn cầu

TS Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Chiến lược và Chính sách (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới), cho rằng xung đột Trung Đông không còn là câu chuyện khu vực mà đã trở thành biến số nhạy cảm nhất đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu Brent có giai đoạn lên xuống thất thường, chạm 115,6 USD/thùng vào đầu tháng 3/2026, tăng gần 100% so với đầu năm. Dù các nước đã nỗ lực xả kho dự trữ để hạ nhiệt, căng thẳng chiến sự vẫn khiến giá dầu tăng mạnh trở lại.

Theo TS Ngọc, tâm lý nhà đầu tư toàn cầu bị chi phối bởi nỗi sợ chiến tranh leo thang, đặc biệt là nguy cơ eo biển Hormuz bị phong tỏa. Hormuz chiếm khoảng 20% lượng vận chuyển dầu thô và LNG toàn cầu.

Trên thị trường tài chính, tác động lan rộng khi USD tăng lên do nhà đầu tư tìm nơi trú ẩn an toàn, trong khi vàng biến động mạnh, từng lên tới khoảng 5.400 USD/ounce trước khi điều chỉnh bám theo đà tăng của USD.

Áp lực lên nền kinh tế và chuỗi cung ứng Việt Nam

Với nền kinh tế mở, các biến động năng lượng toàn cầu tạo áp lực lớn lên Việt Nam. TS Ngọc cho biết giá xăng trong nước đã tăng vọt vào tháng 3/2026. Tính đến 31/3, xăng E5 RON92 tăng 4.703 đồng/lít và dầu diesel tăng trên 17.000 đồng/lít so với tháng 2, mức tăng bất thường, phá vỡ quy luật tăng 4-8% của hai năm trước.

Sự tăng giá này kéo theo áp lực lên chi phí sản xuất và vận tải. Giá nhựa đường tăng gần 32%; xi măng, thép, gạch và vật liệu xây dựng khác tăng từ 2% đến hơn 23%, ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí các dự án, đặc biệt là hạ tầng giao thông trọng điểm. Ước tính, nếu giá nhiên liệu tăng gấp đôi so với tháng 2/2026, dự toán các dự án giao thông có thể tăng đến 15,82%, tạo gánh nặng lớn cho ngân sách nhà nước.

Ở góc độ thương mại và logistics, chi phí vận chuyển và bảo quản tăng cao khiến biên lợi nhuận của các ngành xuất khẩu nông - thủy sản sang Trung Đông bị thu hẹp. Đồng thời, chi phí tăng cũng làm suy giảm sức tiêu dùng nội địa khi người dân thắt chặt chi tiêu.

“Cú sốc kép” và các vấn đề nội tại

Xét về vi mô, Lê Xuân Nghĩa cho rằng ngoài cú sốc bên ngoài, Việt Nam còn đối mặt với những rắc rối nội tại như “nghịch lý lãi suất”. Lạm phát ở mức khoảng 3,3%, trong khi lãi suất cho vay tại các ngân hàng lại tăng chóng mặt, phổ biến 14-15%.

Ba nguyên nhân chính được nêu gồm: (1) huy động vốn cho đầu tư công; (2) Chính phủ đẩy mạnh đầu tư công với khối lượng lớn nhưng nguồn vốn chủ yếu rút từ hệ thống ngân hàng thương mại, gây áp lực lên thanh khoản; (3) quy định mới về quản lý thuế với hộ kinh doanh khiến nhiều người lo sợ và rút tiền tiết kiệm. Ngoài ra, định kiến về bất động sản khiến nguồn vốn đổ vào lĩnh vực này bị thắt chặt quá mức, ảnh hưởng tới đà phục hồi của nền kinh tế.

Khuyến nghị chính sách về an ninh năng lượng

Các chuyên gia đề xuất một loạt khuyến nghị nhằm ứng phó cấp bách với biến động giá năng lượng và rủi ro đứt gãy nguồn cung. Trong đó, cần khẩn trương xây dựng kịch bản ứng phó, đa dạng hóa nguồn cung và đẩy nhanh tiến độ xây dựng kho dự trữ dầu thô chiến lược quốc gia tại Nghi Sơn.

Việt Nam hiện phụ thuộc khoảng 45,6% vào xăng dầu nhập khẩu, trong đó nguồn cung từ Trung Đông chiếm tỷ trọng lớn; LNG phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu từ Qatar và Ả Rập Xê-Út. Vì vậy, việc thiết lập một ngoại giao năng lượng được đề xuất theo hướng tương tự “ngoại giao vaccine” để bảo đảm nguồn cung bền vững.

Bên cạnh đó, đẩy nhanh việc sử dụng xăng sinh học E5 và E10 được nêu như một giải pháp vừa giảm tải áp lực lên xăng dầu, vừa giảm phát thải so với xăng khoáng truyền thống, đồng thời thúc đẩy phát triển ngành nhiên liệu sinh học và tạo đầu ra ổn định cho sản xuất nông nghiệp. Theo TS Ngọc, xăng E10, E15, E20 hoặc cao hơn đã được sử dụng rộng rãi ở nhiều nước như Mỹ, Brazil, châu Âu, Trung Quốc và Thái Lan.

Đối với cơ chế tài chính, đại diện Trung tâm Chiến lược và Chính sách đề nghị xây dựng kế hoạch huy động tiền nhàn rỗi của một số quỹ tài chính ngoài ngân sách để bổ sung cho Quỹ Bình ổn xăng dầu trong trường hợp giá xăng dầu tiếp tục tăng, nhằm hạn chế biến động mạnh nhưng không làm méo mó thị trường.

Cũng theo đề xuất, Chính phủ có thể nới thời hạn giảm thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường và thuế VAT với xăng dầu theo biên độ tăng/giảm của giá xăng dầu trên thị trường quốc tế, nhằm giảm chi phí cho doanh nghiệp vận tải và sản xuất.

Nhằm duy trì ổn định nguồn cung năng lượng, các kiến nghị nêu rõ việc nghiên cứu phương án tạm thời nối điện lưới đối với một số dự án năng lượng mặt trời, điện gió chủ đầu tư đã hoàn thành nhưng chờ đấu nối phát điện. Phương án này được đặt ra trong bối cảnh có thể phát sinh rủi ro đứt gãy nguồn điện khí, điện than do chiến tranh vùng Vịnh và giá cước vận tải tăng cao.