Khai thác tài nguyên bãi sông trong nền kinh tế sáng tạo

Áp lực đô thị hóa thường dẫn đến quan niệm rằng đất trống dọc đô thị cần được khai thác để tạo ra giá trị kinh tế. Tuy nhiên, với các không gian đặc thù như bãi sông, cách tiếp cận này không phải lúc nào cũng phù hợp. Thay vì coi bãi sông là “quỹ đất” để phát triển bất động sản, nhiều nơi đang chuyển hướng nhìn nhận bãi sông như một nền tảng dịch vụ và là một phần của hạ tầng đô thị theo nghĩa rộng.

Bãi sông không phải “đất trống” mà là hệ sinh thái vận hành

Dọc theo các con sông lớn, bãi bồi ngoài đê thường được xem là quỹ đất tiềm năng. Tuy nhiên, xét từ góc độ thủy văn và kinh tế hệ thống, đây không phải là đất trống. Bãi sông là một hệ sinh thái đang vận hành: giữ nước, phân tán dòng chảy, hấp thụ năng lượng lũ và bồi đắp phù sa. Nói cách khác, bãi sông là một phần của hạ tầng đô thị, chỉ là chức năng của nó không được thể hiện bằng bê tông hay công trình cố định.

Điểm khó nằm ở chỗ loại hạ tầng này “vô hình” trong hệ quy chiếu kinh tế truyền thống. Các công trình hữu hình như đường sá, cao ốc hay dự án bất động sản thường tạo cảm giác giá trị rõ ràng và tức thì. Trong khi đó, bãi sông là một hệ thống động, không thể đo bằng tiêu chí của một cấu trúc tĩnh.

Giá trị của bãi sông nằm ở tính linh hoạt theo chu kỳ lũ

Bãi sông tạo ra giá trị không phải bằng việc được lấp đầy, mà bằng khả năng để trống đúng thời điểm, đặc biệt trong chu kỳ lũ. Khi không gian bãi sông bị thu hẹp, khả năng hấp thụ nước giảm, đỉnh lũ tăng và rủi ro lan rộng toàn hệ thống.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy đô thị hóa vùng ngập tự nhiên có thể tạo ra hệ quả ngược. Tại lưu vực sông Dương Tử, dù Trung Quốc có hệ thống kiểm soát lũ hàng đầu, nước vẫn được duy trì ở các vùng phân lũ. Ở Vũ Hán, khu vực ngoài đê chủ yếu dành cho sinh thái, nông nghiệp và công viên ngập nước, thay vì phát triển bất động sản nén.

Bãi sông như tài sản phòng ngừa rủi ro

Dưới góc độ kinh tế, bãi sông có thể được xem là một dạng tài sản phòng ngừa rủi ro. Nó không tạo lợi nhuận trực tiếp, nhưng giúp tránh những chi phí lớn như thiệt hại hạ tầng, gián đoạn kinh tế và chi phí tái thiết sau thiên tai.

Đặc điểm cốt lõi của bãi sông là tính linh hoạt: mùa khô là đất, mùa mưa là nước. Khi chức năng này bị cố định hóa bằng hạ tầng cứng, khả năng vận hành theo chu kỳ bị suy giảm.

Biến bãi sông thành tài sản, không phải bất động sản

Trên thế giới, tư duy quy hoạch đang thay đổi. Thay vì coi bãi sông là quỹ đất, nhiều nước tái định nghĩa nó là tài sản chiến lược.

• Tại Hà Lan, chương trình Room for the River không xây thêm đê mà mở rộng không gian cho nước, trả lại vùng ngập cho mục đích tự nhiên nhằm giảm áp lực lên toàn hệ thống.

• Tại Seoul, dự án phục hồi Cheonggyecheon tháo dỡ đường cao tốc để khôi phục dòng chảy xuyên qua đô thị. Kết quả không chỉ cải thiện môi trường mà còn tạo giá trị kinh tế, du lịch và nâng cao chất lượng cuộc sống.

• Tại New York, dự án Hudson River Park biến bờ sông thành không gian công cộng, kết hợp giải trí, thể thao và sinh thái, hướng tới dòng chảy tiền tệ bền vững mà không cần xây dựng dày đặc.

• Tại Copenhagen, các công viên ẩm ướt và quảng trường ngập nước được thiết kế để vừa là không gian công cộng vừa là hệ thống chứa nước khi mưa lớn, theo mô hình “hạ tầng kép”.

Những ví dụ này cho thấy điểm chung: không gian ven nước không bị coi là đất dự trữ, mà là nền tảng cho một hệ sinh thái kinh tế mới.

Định hướng cho Hà Nội: kinh tế trải nghiệm trên bãi sông

Đối với Hà Nội, bãi sông có thể trở thành một hệ thống mở, sinh thái và thích ứng lũ, tạo ra giá trị dài hạn. Theo hướng này, kinh tế trải nghiệm được xem là chìa khóa: bãi sông được vận hành như một nền tảng dịch vụ, nơi giá trị nằm ở trải nghiệm.

Biến mùa lũ thành “sản phẩm” và phát triển công viên ngập nước

Một ý tưởng đáng tham khảo là biến mùa lũ thành một phần của trải nghiệm. Trong nền kinh tế sáng tạo, mùa lũ có thể được khai thác qua các hoạt động như đua thuyền buồm, chèo kayak, thể thao dưới nước và du lịch nhiếp ảnh theo mùa. Đây là giá trị hiếm vì nhiều thành phố lớn không còn giữ được một con sông với nhịp điệu tự nhiên đủ rõ để người dân và du khách trải nghiệm.

Bên cạnh đó, bãi sông có thể phát triển thành các công viên ngập nước với thiết kế vận hành theo hai trạng thái: khi khô, phục vụ hoạt động ngoài trời như chợ cuối tuần và sự kiện văn hóa; khi nước lên, một phần không gian chấp nhận bị ngập và chuyển sang trạng thái cảnh quan. Cách tiếp cận này đã được áp dụng tại Mỹ, Hà Lan và dọc sông Dương Tử.

Nông nghiệp ven đô và du lịch trải nghiệm

Một lớp giá trị khác nằm ở nông nghiệp ven đô. Đất phù sa không chỉ là di sản của dòng sông mà còn là nền tảng cho các mô hình du lịch trải nghiệm: du khách tham gia trực tiếp vào hoạt động canh tác, thưởng thức sản phẩm tại chỗ và tiếp cận một nhịp sống khác biệt so với đô thị.

Mô hình này được kỳ vọng tạo dòng tiền, đồng thời duy trì sinh kế và cấu trúc xã hội bản địa.

Không gian văn hóa tạm thời và các hoạt động phong cách sống

Ở cấp độ văn hóa, bãi sông phù hợp với các hình thức không gian tạm thời. Thay vì xây dựng công trình cố định, các lễ hội, triển lãm ngoài trời, nghệ thuật sắp đặt hoặc sự kiện âm nhạc có thể vận hành theo chu kỳ, xuất hiện và biến mất theo mùa. Tính “không cố định” này tạo sức hút nhờ cảm giác độc bản và liên tục đổi mới.

Ngoài ra, bãi sông cũng là không gian phù hợp cho các hoạt động phong cách sống như chạy bộ, đạp xe địa hình, các chương trình wellness và nghỉ dưỡng. Trong bối cảnh nhu cầu du lịch sức khỏe và gần gũi thiên nhiên tăng, lợi thế của bãi sông nằm ở khả năng mang lại trải nghiệm nguyên bản ngay trong lòng đô thị.

Nguyên tắc cốt lõi: không cố định hóa không gian vốn cần linh hoạt

Điểm quan trọng là các hoạt động khai thác bãi sông cần được vận hành mà không làm mất chức năng cốt lõi của không gian này. Nguyên tắc được nêu ra là không cố định hóa những khu vực vốn cần linh hoạt, đồng nghĩa với việc hạn chế xây dựng quy mô lớn, ưu tiên cấu trúc tạm thời và chấp nhận chu kỳ ngập như một phần của hệ thống.

Từ góc độ kinh tế, đây là sự chuyển đổi từ “bán bất động sản” sang “vận hành giá trị”. Giá trị lớn nhất của một không gian không nhất thiết nằm ở việc xây công trình biểu tượng, mà nằm ở việc hiểu đúng nó cần được bảo vệ và phát huy giá trị cốt lõi như thế nào.

Sức hút của làng quê Việt khi du lịch trải nghiệm lên ngôi