Chuyển đổi nhà máy thông minh: cuộc đua tư duy số và liên kết chuỗi giá trị

Chuyển đổi nhà máy thông minh (smart factory) không chỉ là cuộc đua mua sắm công nghệ, mà còn là sự thay đổi về tư duy quản trị, chất lượng nhân lực và khả năng liên kết chuỗi giá trị. Trước áp lực cạnh tranh toàn cầu và yêu cầu tối ưu chi phí, hướng tới mục tiêu Net Zero, các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam được cho là không thể tiếp tục duy trì mô hình thâm dụng lao động truyền thống.

Bắt đầu từ “nỗi đau” thực tế, tránh đầu tư công nghệ dàn trải

Một sai lầm phổ biến khi doanh nghiệp bước vào chuyển đổi số là cho rằng chỉ cần rót tiền mua phần mềm đắt đỏ thì nhà máy sẽ tự “thông minh”. Thực tế, việc áp dụng vội vàng công nghệ thiếu định hướng có thể dẫn đến lãng phí nguồn lực và gây xáo trộn dây chuyền hiện hữu.

Tại tọa đàm “Định hướng ngành nhà máy thông minh, ngũ kim và công nghệ phụ trợ” tổ chức chiều ngày 9/4, ông Cao Văn Lanh, Phó Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ Vietbay, cho rằng công nghệ dù tiên tiến đến đâu cũng trở nên vô nghĩa nếu không giải quyết đúng vấn đề cốt lõi của nhà máy. Theo ông Lanh, doanh nghiệp cần xác định đúng “nỗi đau” và nhu cầu thực sự trước khi lựa chọn công nghệ.

Ông Lanh nhấn mạnh quan điểm triển khai theo lộ trình: không nhất thiết đầu tư dàn trải ngay từ đầu, mà nên chọn khâu cần ưu tiên số hóa trước, triển khai theo từng phần và vừa chạy vừa đánh giá để hạn chế xáo trộn hoạt động sản xuất.

Ưu tiên con người và năng lực thực thi trước khi tính đến máy móc

Từ góc độ doanh nghiệp trực tiếp triển khai tự động hóa, ông Nguyễn Hồng Phong, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Dụng cụ An Mi (Anmi Tools), cho biết vốn đầu tư máy móc không phải là khoản đầu tư cần thiết đầu tiên. Theo ông Phong, khoản đầu tư quan trọng nhất là con người.

Ông Phong chia sẻ tại nhà máy ở Bắc Ninh, doanh nghiệp mất khoảng 6 tháng để kiện toàn đội ngũ và quy trình. Các bước đi được thực hiện dựa trên dữ liệu (data-driven) và hiệu quả tính toán phải rõ ràng.

Đại diện Anmi Tools cũng cho biết doanh nghiệp đã thay đổi toàn bộ chương trình đào tạo nội bộ. Việc đào tạo không chỉ dừng ở thao tác máy móc, mà xây dựng giáo trình chuẩn đo lường theo kết quả đầu ra; đồng thời giúp các kỹ sư gia công truyền thống hiểu ngôn ngữ lập trình và khả năng giao tiếp với phần mềm quản lý tổng thể.

Lộ trình chuyển giao tri thức để công nghệ thẩm thấu thành năng lực

Ở vai trò cung cấp giải pháp, Vietbay đề cập lộ trình chuyển giao tri thức 3 giai đoạn: đào tạo tổng quan bức tranh hệ thống, đào tạo chuyên sâu theo từng vai trò và thực chiến nhằm đảm bảo công nghệ thực sự thẩm thấu, trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của đội ngũ kỹ sư bản địa.

Kết nối dữ liệu và chuỗi cung ứng để tăng giá trị gia tăng

Bên cạnh yếu tố nội tại, chuyển đổi sang nhà máy thông minh được cho là khó hoàn thiện nếu doanh nghiệp tự “khép kín” trong phạm vi riêng. Để nâng cao giá trị gia tăng và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu (từ Tier 4, Tier 3 lên Tier 1 hoặc OEM), các nhà máy Việt Nam cần hệ sinh thái dữ liệu minh bạch và liên kết cộng đồng chặt chẽ.

Thay đổi nền tảng quản lý dữ liệu kỹ thuật

Ông Lê Kỳ Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI), chỉ ra rào cản lớn nhất nằm ở thói quen quản lý dữ liệu. Theo ông, chuyển đổi số về bản chất là sử dụng luồng thông tin để phục vụ ra quyết định. Vì vậy, trước khi nói đến AI hay IoT, doanh nghiệp cơ khí cần thay đổi nền tảng cơ bản là quản lý vòng đời sản phẩm và quản lý dữ liệu kỹ thuật.

Ông Lê Kỳ Nam nêu rõ dữ liệu cần được dùng chung theo một luồng số từ thiết kế, gia công đến bảo trì. Nếu vẫn quản lý bản vẽ và quy trình bằng giấy tờ rời rạc thì không thể lên nhà máy thông minh.

Thiếu niềm tin có kiểm chứng là rào cản khi chia sẻ thông tin

Khi dữ liệu đã được số hóa, thách thức tiếp theo là việc các doanh nghiệp có dám mở lòng kết nối năng lực để đáp ứng các đơn hàng lớn hay không. Sự ngần ngại về lộ bí mật kinh doanh và năng lực sản xuất thực tế khiến nhiều liên kết đổ vỡ.

Bà Trần Thị Huyền Thương, Phó Chủ tịch Công ty LITA Network, cho rằng rào cản giữa các nhà máy không phải là năng lực mà là thiếu niềm tin có kiểm chứng. Thông qua các quy trình thẩm định trực tiếp (Factory to Factory), rào cản phòng thủ giữa các doanh nghiệp dần được tháo gỡ.

Bà Thương nhấn mạnh: doanh nghiệp sẵn sàng chia sẻ nếu có quy chuẩn bảo mật rõ ràng, chia sẻ theo từng cấp độ và quan trọng là nhìn thấy lợi ích kinh tế. Khi minh bạch giúp nhà máy giành được đơn hàng lớn từ chuỗi cung ứng toàn cầu, việc chia sẻ dữ liệu được kiểm soát sẽ trở thành một “tài sản” sinh lời thay vì rủi ro.