Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp của EU: Chuyển đổi năng lượng, công nghiệp xanh và chủ quyền kinh tế

Thông qua Đạo luật Tăng tốc Công nghiệp (IAA), Liên minh châu Âu (EU) đặt mục tiêu thúc đẩy sản xuất các công nghệ năng lượng sạch trong nội khối, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bên ngoài. Động thái này được xem là bước chuyển quan trọng trong cách EU triển khai chính sách khí hậu, từ trọng tâm điều tiết phát thải sang kết hợp chặt chẽ với chính sách công nghiệp xanh.

Bối cảnh: từ mô hình khí hậu dựa trên quy chuẩn sang ưu tiên năng lực sản xuất

Trong nhiều thập niên, EU thường được nhìn nhận là hình mẫu của nền kinh tế mở dựa trên các quy tắc thị trường, trong đó chính sách khí hậu chủ yếu được thúc đẩy thông qua tiêu chuẩn môi trường và thị trường carbon. Tuy nhiên, sau năm 2020, các biến động kinh tế thế giới đã làm lung lay nền tảng của mô hình này.

Chi phí năng lượng tăng cao sau khủng hoảng địa chính trị, áp lực cạnh tranh từ các nền kinh tế công nghiệp lớn—đặc biệt là Trung Quốc—cùng với sự suy giảm sản xuất ở các ngành công nghiệp nặng khiến EU phải xem xét lại chiến lược phát triển.

IAA và “bước ngoặt” trong tư duy chính sách

Trong bối cảnh đó, đề xuất IAA của Ủy ban châu Âu vào tháng 3/2026 được coi là một bước ngoặt. Khác với các chính sách khí hậu trước đây tập trung vào hạn chế phát thải thông qua quy định và định giá carbon, IAA hướng tới tái cấu trúc nền công nghiệp châu Âu theo hướng vừa giảm phát thải vừa tăng cường năng lực sản xuất trong nội khối.

IAA thể hiện sự chuyển dịch từ mô hình “khí hậu dựa trên quy chuẩn” sang chính sách công nghiệp xanh mang tính chiến lược, coi cuộc chiến chống biến đổi khí hậu đồng thời là cạnh tranh về công nghệ, chuỗi cung ứng và quyền lực kinh tế.

Nền tảng hình thành: từ cương lĩnh 2024 đến chiến lược “Thỏa thuận Công nghiệp Sạch” năm 2025

IAA không phải sáng kiến độc lập mà là kết quả của quá trình hoạch định chính sách nội bộ EU. Ý tưởng ban đầu xuất hiện trong cương lĩnh chính trị năm 2024 của Ủy ban châu Âu, nhấn mạnh nhu cầu xây dựng khuôn khổ mới để hỗ trợ các ngành công nghiệp chuyển đổi sang mô hình phát triển ít carbon.

Trọng tâm xuất phát từ thực tế rằng các ngành công nghiệp nặng như thép, xi măng và hóa chất hiện chiếm khoảng 1/5 tổng lượng phát thải của EU. Việc khử carbon trong các ngành này được xem là điều kiện then chốt để EU đạt mục tiêu trung hòa khí hậu trong các thập niên tới, dù quá trình chuyển đổi đang đối mặt rào cản về chi phí đầu tư lớn và nguy cơ suy giảm năng lực cạnh tranh.

Năm 2025, Ủy ban châu Âu công bố chiến lược “Thỏa thuận Công nghiệp Sạch” (Clean Industrial Deal). Một trụ cột của chiến lược là tạo ra các “thị trường dẫn dắt” cho sản phẩm ít carbon, thông qua sức mua của khu vực công và các cơ chế hỗ trợ tài chính để thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ giảm phát thải.

Trong quá trình soạn thảo, đạo luật ban đầu mang tên “Đạo luật Thúc đẩy Khử carbon trong Công nghiệp”, nhưng thuật ngữ “khử carbon” được loại khỏi tiêu đề chính thức nhằm mở rộng phạm vi sang mục tiêu công nghiệp và chiến lược rộng hơn. Sự thay đổi này phản ánh tranh luận nội bộ giữa nhóm ưu tiên môi trường và nhóm đặt nặng cạnh tranh kinh tế.

Các công cụ chính sách: mua sắm công, hỗ trợ đầu tư, điều kiện với vốn nước ngoài và cải cách thủ tục

IAA được thiết kế như một gói công cụ tổng hợp, kết hợp nhiều biện pháp thay vì chỉ dựa vào cơ chế thị trường. Các công cụ chính gồm mua sắm công, hỗ trợ đầu tư, điều kiện đối với vốn nước ngoài và cải cách thủ tục hành chính.

Yêu cầu “Made in Europe” trong mua sắm công và hỗ trợ nhà nước

IAA đặt ra các yêu cầu tối thiểu đối với sản phẩm “Made in Europe” trong các chương trình mua sắm công và hỗ trợ nhà nước. Theo nội dung được nêu, ít nhất 70% xe điện được mua trong các dự án công phải được sản xuất tại châu Âu. Đồng thời, các dự án xây dựng và công nghiệp cũng phải sử dụng tỷ lệ nhất định thép, nhôm hoặc xi măng sản xuất trong EU.

Mục tiêu là tạo nhu cầu ổn định cho các sản phẩm công nghiệp sạch trong nội khối, từ đó khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn.

Ưu tiên các ngành công nghệ then chốt của chuyển đổi năng lượng

Đạo luật tập trung vào các lĩnh vực công nghệ quan trọng cho hệ thống năng lượng carbon thấp, bao gồm sản xuất pin, hệ thống lưu trữ năng lượng, tấm pin mặt trời, tua-bin gió, máy bơm nhiệt và thiết bị điện phân hydro. Đây cũng là các mảng mà EU lo ngại về sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Quy định mới với đầu tư nước ngoài quy mô lớn trong lĩnh vực chiến lược

IAA cũng đưa ra quy định đối với các khoản đầu tư nước ngoài quy mô lớn trong các lĩnh vực chiến lược. Cụ thể, các dự án trị giá trên €100 triệu trong các ngành như pin, xe điện hoặc năng lượng tái tạo có thể phải đáp ứng các điều kiện về chuyển giao công nghệ, tạo việc làm và sự tham gia của doanh nghiệp châu Âu trong cấu trúc sở hữu. Nội dung này cho thấy EU ngày càng coi trọng yếu tố an ninh kinh tế trong quá trình chuyển đổi năng lượng.

Tác động dự kiến: giảm phát thải và thay đổi cấu trúc giảm phát thải trong công nghiệp

IAA được thiết kế như công cụ bổ sung cho các chính sách giảm phát thải hiện có của EU. Theo đánh giá của Ủy ban châu Âu, việc thực thi đạo luật có thể giúp giảm khoảng 30 triệu tấn CO₂ vào năm 2030.

Phần lớn mức giảm phát thải đến từ việc chuyển dịch sản xuất các công nghệ năng lượng sạch sang châu Âu. Ví dụ, sản xuất pin xe điện trong EU thay vì nhập khẩu từ Trung Quốc có thể giảm phát thải nhờ hệ thống điện của châu Âu có cường độ carbon thấp hơn. Ngoài ra, việc tăng tỷ lệ sử dụng thép ít carbon trong xây dựng và ô tô cũng được kỳ vọng góp phần cắt giảm phát thải trong chuỗi cung ứng công nghiệp.

Quan trọng hơn, IAA nhắm tới việc thay đổi cấu trúc của quá trình giảm phát thải trong công nghiệp. Trong nhiều năm qua, lượng khí nhà kính từ công nghiệp châu Âu giảm chủ yếu do sản lượng suy giảm, thay vì nhờ cải tiến công nghệ. Nguy cơ được nêu là “phi công nghiệp hóa xanh”, tức giảm phát thải bằng cách chuyển sản xuất sang nơi khác trên thế giới. IAA được kỳ vọng giải quyết rủi ro này bằng cách thúc đẩy giảm phát thải trong khi vẫn duy trì hoặc mở rộng sản xuất trong nội khối.

Tranh luận nội khối: cân bằng giữa mục tiêu khí hậu và lợi ích kinh tế

Quá trình hình thành IAA làm lộ rõ khác biệt giữa các quốc gia thành viên EU trong cách cân bằng giữa mục tiêu khí hậu và lợi ích kinh tế. Một số nước, đặc biệt là Pháp, ủng hộ mạnh chính sách “Made in Europe”, với lập luận rằng châu Âu cần bảo vệ năng lực công nghiệp trước cạnh tranh từ các nền kinh tế lớn khác.

Ngược lại, nhiều nước có truyền thống thương mại mở như Đức hoặc Hà Lan lo ngại rằng các quy định quá chặt có thể làm tăng chi phí sản xuất và gây căng thẳng thương mại. Với các nước này, thách thức lớn nhất không chỉ là bảo vệ thị trường nội địa mà còn là duy trì vị thế của châu Âu trong hệ thống thương mại toàn cầu.

Một vấn đề khác là phạm vi “Made in Europe” có nên tính đến các đối tác thân cận như Anh, Nhật Bản hoặc Thụy Sĩ hay không. Theo nội dung được nêu, Ủy ban châu Âu đề xuất giải pháp trung gian: các nước này có thể tham gia nếu mở cửa thị trường cho doanh nghiệp châu Âu theo nguyên tắc có đi có lại.

IAA trong bối cảnh kinh tế chính trị quốc tế: xu hướng kết hợp khí hậu và công nghiệp

Trong bối cảnh rộng hơn, IAA phản ánh xu hướng kết hợp chính sách khí hậu với chính sách công nghiệp đang nổi lên ở các nền kinh tế lớn. Trước đây, chiến lược chống biến đổi khí hậu thường dựa vào công cụ thị trường như định giá carbon hoặc hệ thống mua bán phát thải. Tuy nhiên, cạnh tranh trong công nghệ sạch ngày càng gay gắt khiến các quốc gia chuyển sang sử dụng các công cụ công nghiệp trực tiếp hơn.

Nội dung so sánh được nêu cho thấy Mỹ dưới thời Tổng thống Joe Biden đi theo hướng này với Đạo luật Giảm lạm phát (Inflation Reduction Act), trong khi Trung Quốc từ lâu sử dụng các khoản trợ cấp lớn để xây dựng chuỗi cung ứng năng lượng tái tạo. IAA được xem như phản ứng của châu Âu trước trật tự kinh tế toàn cầu mới, trong đó cạnh tranh về công nghệ và sản xuất trở thành yếu tố trung tâm của chính sách khí hậu.